جنگ اخیر میان آمریکا و اسرائیل با ایران، که از اسفند ۱۴۰۴ آغاز شده و با تداوم تنش‌ها ادامه دارد، بازارهای جهانی انرژی را با شوکی بی‌سابقه مواجه کرده است. این بحران، ناشی از محاصره دریایی آمریکا، توقف نفتکش‌های مرتبط با ایران و به‌ویژه مسدود شدن تقریباً کامل تنگه هرمز توسط ایران، جریان حیاتی نفت و گاز به بازارهای جهانی را به شدت مختل کرده است. این وضعیت نه تنها به افزایش بی‌سابقه قیمت‌ها انجامیده، بلکه پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی گسترده‌ای را برای کشورهای جهان و مراکز مالی رقم زده است. این گزارش به بررسی جامع این تاثیرات بر کشورهای کلیدی، بانک‌های مرکزی و بخش‌های مختلف اقتصادی می‌پردازد.
محاصره دریایی و ناوگان نفتی ایران: چالش‌های فزاینده
شرکت ردیابی نفتکش‌ها، تنکرترکرز (TankerTrackers)، در گزارشی اعلام کرد که نیروی دریایی آمریکا شماری از نفتکش‌های تحت تحریم را در سواحل شرقی عمان متوقف کرده است. از جمله، نفتکش آفراماکس ”لوین” که معمولاً برای حمل نفت ایران استفاده می‌شود، تحت تعقیب قرار گرفته است. با وجود افزایش نظارت‌های آمریکا، ۴۹ فروند نفتکش مرتبط با ایران که هنوز در فهرست تحریم‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا قرار نگرفته‌اند، وارد محدوده محاصره دریایی آمریکا علیه ایران شده‌اند. این آمار نشان‌دهنده گسترش تلاش‌های ایران برای دور زدن تحریم‌ها و همزمان افزایش فشار آمریکا برای متوقف کردن صادرات نفت این کشور است.
در هفته‌های اخیر، آمریکا فشار بر شبکه حمل‌ونقل نفت ایران را افزایش داده است. همزمان، تنگه هرمز نیز توسط حکومت ایران تقریباً مسدود نگه داشته شده و این وضعیت مجموعاً به آشفتگی بازار جهانی انرژی انجامیده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که ایران بخشی از نفت خود را روی نفتکش‌های قدیمی ذخیره می‌کند و تلاش دارد با استفاده از مسیرهای غیرمستقیم یا خاموش کردن سامانه‌های ردیابی، صادرات نفت را ادامه دهد. این اقدامات، بازار نفت را با عدم شفافیت و نوسانات بیشتری مواجه کرده است.
تأثیر بر بازارهای جهانی نفت و گاز: هشدار منطقه قرمز
فاتح بیرول، رئیس آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، هشدار داد که اگر پیشرفتی در پایان دادن به جنگ ایران حاصل نشود، بازار جهانی نفت ممکن است تا تابستان آینده وارد ”منطقه قرمز” (کمبود عرضه) شود. او در اندیشکده چتم هاوس در لندن گفت که با وجود مازاد نفت پیش از جنگ، ”ذخایر در حال کاهش هستند” و بازگشت ظرفیت تولید و پالایش نفت به سطح پیش از جنگ زمان زیادی خواهد برد. آژانس بین‌المللی انرژی تاکنون آزادسازی ۴۲۶ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری ۳۲ کشور عضو خود را هماهنگ کرده و حدود ۱۶۴ میلیون بشکه آن برداشت شده است .
قیمت نفت برنت به ۱۰۷.۹۷ دلار در هر بشکه رسیده که بالاترین رقم در سه هفته اخیر است. دلیل اصلی این جهش، بن‌بست در مذاکرات صلح آمریکا و ایران عنوان شده است. این افزایش قیمت، ترس از تورم را دامن زده و بازارها تقریباً هرگونه کاهش نرخ بهره در اقتصادهای پیشرفته را کنار گذاشته‌اند. قیمت گاز طبیعی مایع نیز به ۱۶.۷۰ دلار در هر میلیون واحد حرارتی رسیده که ۶۱٪ نسبت به قبل از جنگ افزایش دارد.
گلدمن‌ساکس (Goldman Sachs) پیش‌بینی قیمت نفت برنت برای پایان سال را از ۸۰ به ۹۰ دلار افزایش داده، اما هشدار داده اگر ذخایر به سطح بحرانی برسد، افزایش غیرخطی قیمت دور از انتظار نیست.
تأثیر بر بانک‌های مرکزی و سیاست‌های پولی: در انتظار و بلاتکلیفی
جنگ در منطقه خلیج فارس و شوک نفتی ناشی از آن، پیش‌بینی تورم را برای سیاست‌گذاران پولی تقریباً غیرممکن کرده است. فدرال رزرو آمریکا، بانک مرکزی اروپا، بانک ژاپن، بانک انگلستان و بانک کانادا همگی نرخ بهره را بدون تغییر نگه داشتند، که نشان‌دهنده عدم قطعیت حاکم بر اقتصاد جهانی است. فاتح بیرول این وضعیت را ”بدترین بحران انرژی که جهان تاکنون دیده” توصیف کرد. استراتژیست‌ها معتقدند تنها راه درست برای بانک‌های مرکزی در حال حاضر ”انتظار” است.
تورم در منطقه یورو در مارس به ۲.۶٪ و در انگلیس به ۳.۳٪ رسیده است. اگر بسته ماندن تنگه هرمز ادامه یابد، تورم بالاتر از پیش‌بینی‌های قبل از جنگ خواهد ماند. فیلیپ لین، اقتصاددان ارشد بانک مرکزی اروپا، هشدار داده عجله کردن اشتباه است. وول‌استریت ژورنال نیز نوشته که بانک مرکزی اروپا و بانک انگلستان نرخ بهره را بدون تغییر نگه می‌دارند. نگرانی بانک‌ها این است که هرچه گرانی انرژی طولانی‌تر شود، فشار بر دستمزدها و قیمت‌ها بیشتر می‌شود.
تأثیر بر کشورهای کلیدی منطقه و جهان
به گزارش خبرگزاری‌های ایرنا و بلومبرگ، به دنبال تداوم تجاوز آمریکا و اسرائیل علیه ایران و افزایش بی‌سابقه بهای نفت، ارزش روپیه هند به پایین‌ترین سطح تاریخی خود در برابر دلار سقوط کرد و مقامات بانک مرکزی این کشور را به بررسی فوری گزینه‌هایی نظیر افزایش نرخ بهره، سوآپ ارزی و جذب سرمایه خارجی واداشت. سانجی مالهوترا (Sanjay Malhotra)، رئیس بانک مرکزی هند، پس از سقوط ارزش روپیه در این هفته به حدود ۹۷ روپیه در برابر هر دلار، چندین جلسه برای ارزیابی اقدامات موجود جهت مقابله با روند کاهش ارزش پول ملی هند برگزار کرده است. با توجه به وابستگی شدید هند به واردات نفت و گاز از خاورمیانه، پول ملی این کشور از زمان آغاز جنگ ایران حدود ۶ درصد از ارزش خود را از دست داده است. بلومبرگ افزود که انتظار می‌رود افزایش هزینه‌های انرژی، تورم هند را افزایش دهد و به بانک مرکزی هند انگیزه بیشتری برای افزایش نرخ بهره بدهد. قیمت کنونی روپیه تا زمان انتشار این خبر به ۹۶.۱۰ روپیه در برابر هر دلار رسید.
خبرگزاری رویترز و شبکه تلویزیونی تی‌بی‌اس ژاپن نیز گزارش دادند، ژاپن در حال بررسی تدوین بودجه تکمیلی ۱۹ میلیارد دلاری (حدود سه تریلیون ین) برای کاهش آثار اقتصادی ناشی از بحران تجاوز نظامی علیه ایران و افزایش هزینه انرژی است. این اقدام، بخشی از سیاست مالی انبساطی توکیو در بحبوحه نگرانی‌ها درباره تورم و بدهی‌های دولتی محسوب می‌شود. سانائه تاکایچی، نخست‌وزیر ژاپن، اعلام کرده است که از اعضای کابینه خواسته امکان تدوین بودجه تکمیلی را برای تامین مالی اقدامات حمایتی با هدف کاهش تبعات اقتصادی ناشی از افزایش هزینه‌ها در نتیجه جنگ ایران بررسی کنند. حدود ۵۰۰ میلیارد ین از این مبلغ قرار است برای اجرای یارانه‌های آب و برق و گاز از ماه ژوئیه اختصاص یابد. دولت ژاپن برای تامین هزینه‌های این بسته مالی، بدهی جدید منتشر خواهد کرد.
گزارش ایرنا به تاثیرات مستقیم منفی بر اقتصادهای بزرگ منطقه هندواقیانوسیه همچون کره جنوبی و استرالیا نیز اشاره کرده است. این کشورها نیز به دلیل وابستگی به منابع انرژی خاورمیانه، با افزایش هزینه‌ها و عدم قطعیت اقتصادی مواجه هستند. اگرچه در متن ارائه شده اطلاعات خاصی در مورد چین وجود ندارد، اما با توجه به حجم بالای واردات انرژی این کشور، می‌توان پیش‌بینی کرد که چین نیز با چالش‌های مشابهی در تامین انرژی و مدیریت تورم مواجه خواهد شد.
به گزارش رویترز، با وجود شوک انرژی ناشی از جنگ ایران و افزایش بهای نفت، که چشم‌انداز اقتصاد اروپا را تضعیف کرده و باعث شده بازار سهام این قاره نسبت به بازار آمریکا عملکرد ضعیف‌تری داشته باشد (فعالیت اقتصادی در منطقه یورو در ماه مه به پایین‌ترین سطح خود در بیش از دو سال و نیم گذشته رسیده است)، شرکت‌های فناوری مرتبط با هوش مصنوعی در اروپا رشد قابل توجهی را تجربه کرده‌اند. بررسی‌های مؤسسه تحقیقاتی تی‌اس لمبارد (TS Lombard) نشان می‌دهد بخش بزرگی از رشد اخیر بازار سهام اروپا به شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی مربوط می‌شود. این شرکت‌ها عمدتاً در دو بخش فعالیت دارند: تولید تجهیزات و تراشه‌های نیمه‌رسانا، و توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی.
مدیر بخش اقتصاد کلان اروپا در تی‌اس لمبارد گفته است عملکرد سهام شرکت‌های اروپایی فعال در حوزه هوش مصنوعی از ماه آوریل تاکنون تقریباً هم‌سطح شاخص فناوری نزدک آمریکا بوده است. او تأکید کرده که سرمایه‌گذاران با وجود فضای منفی ناشی از جنگ و رکود اقتصادی، همچنان به رشد بلندمدت هوش مصنوعی خوش‌بین هستند. گزارش رویترز می‌افزاید که سرمایه‌گذاری اروپا در بخش‌هایی مانند دفاع، امنیت انرژی و زیرساخت‌های هوش مصنوعی طی دو سال گذشته افزایش یافته و جنگ ایران نیز این روند را تقویت کرده است. سهام فناوری اروپا از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در نهم اسفند ۱۴۰۴ حدود ۱۰ درصد رشد کرده و این هفته به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۰۰ میلادی رسیده است.
طبق گزارش فایننشال تایمز (Financial Times)، پست‌های دونالد ترامپ در شبکه «تروث سوشیال» (Truth Social) حالا مستقیماً بازار انرژی را تکان می‌دهد. سباستین باراک می‌گوید این توئیت‌ها در جریان جنگ اخیر، رفتار بازار نفت را کاملاً تغییر داده است. معامله‌گران به سختی می‌توانند خود را با نوسانات ناشی از پیام‌های پیاپی ترامپ و واکنش ایران هماهنگ کنند. این عامل، به ابهام و عدم قطعیت موجود در بازار نفت افزوده و تحلیلگران را در پیش‌بینی دقیق روندها دچار مشکل کرده است.
جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و پیامدهای آن، بحرانی چندوجهی را در سطح جهانی رقم زده است. این بحران نه تنها بازارهای انرژی را به شدت تحت تأثیر قرار داده و قیمت‌ها را به سطوح بی‌سابقه‌ای رسانده، بلکه اقتصادهای بزرگی چون هند و ژاپن را با چالش‌های جدی مواجه ساخته است. در مقابل، بخش فناوری اروپا، به ویژه در حوزه هوش مصنوعی، در میان این آشفتگی‌ها شاهد رشد چشمگیری بوده است. بانک‌های مرکزی سراسر جهان در مواجهه با عدم قطعیت بی‌سابقه، در حال اتخاذ رویکردی محتاطانه هستند. این گزارش نشان می‌دهد که پیامدهای ژئوپلیتیکی این درگیری‌ها، به سرعت و عمق در حال تغییر دادن معادلات اقتصادی و مالی در سطح بین‌المللی هستند و ادامه این وضعیت، می‌تواند به تحولات عمیق‌تر و غیرقابل پیش‌بینی در آینده منجر شود.
