در حالی که پیکر علی خامنه‌ای، رهبر سابق جمهوری اسلامی، در مسیر تهران به قم تشییع می‌شود، خاورمیانه در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخی خود به سر می‌برد. فضای کنونی آمیزه‌ای از تهدیدهای نظامی بی‌سابقه، مذاکرات فنی پشت پرده و تغییرات بنیادین در ساختار قدرت ایران است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، با تعیین ضرب‌الاجلی ضمنی، تهران را میان دو گزینه «توافق نهایی» یا «نابودی زیرساخت‌ها» قرار داده است؛ همزمان، گزارش‌ها از جابه‌جایی لایه‌های قدرت در ایران و تداوم تنش‌های مرزی در لبنان حکایت دارند.
اولتیماتوم ترامپ: توافق یا پایان کار در یک بعدازظهر
دونالد ترامپ در تازه‌ترین اظهارات خود در کاخ سفید، لحن تندی را علیه تهران اتخاذ کرده است. او با اشاره به توانمندی نظامی آمریکا مدعی شد که در صورت عدم دستیابی به یک توافق دیپلماتیک نهایی، ایالات متحده آماده است شبکه انرژی و زیرساخت‌های حیاتی ایران را در بخش کوچکی از یک بعدازظهر از بین ببرد. ترامپ تأکید کرد که تمایلی به آسیب رساندن به «۹۱ میلیون نفر» ندارد، اما هشدار داد که «تمام کردن کار سخت نخواهد بود.»
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که دو کشور پس از یک جنگ ۴۰ روزه پرفشار، در ۲۵ خردادماه تفاهم‌نامه‌ای را برای تمدید ۶۰ روزه آتش‌بس امضا کردند. این توافق موقت که به لغو محاصره دریایی ایران و از سرگیری تردد در تنگه هرمز منجر شد، فضایی برای مذاکرات هسته‌ای فراهم کرده است. با این حال، سخنان ترامپ نشان‌دهنده آن است که واشینگتن به چیزی کمتر از یک توافق جامع و نهایی رضایت نخواهد داد.
تهران در میانه سوگ و ابهام در جانشینی
در داخل ایران، مراسم تشییع رهبر سابق در حالی برگزار می‌شود که ساختار سیاسی کشور با چالش‌های جدی روبه‌روست. ترامپ مدعی شده است که در جریان حملات مشترک آمریکا و اسرائیل، «دو لایه از رهبران جمهوری اسلامی» حذف شده‌اند و او اکنون با «حکومت سوم» طرف است که به گفته او «معقول‌تر» به نظر می‌رسد.
با وجود معرفی مجتبی خامنه‌ای به عنوان رهبر جدید از سوی مجلس خبرگان، غیبت او در مراسم تشییع پدرش و عدم انتشار هرگونه تصویر یا صوت از او، گمانه‌زنی‌ها درباره وضعیت جسمانی یا حضور او در لایه‌های پنهان قدرت را افزایش داده است. در این میان، حضور چهره‌هایی نظیر محمود احمدی‌نژاد در مراسم تشییع، توجه رسانه‌ها را به خود جلب کرد؛ به‌ویژه پس از گزارش نیویورک‌تایمز که مدعی شده بود او ممکن است بخشی از طرح‌های احتمالی برای آینده سیاسی ایران باشد.
در جبهه سیاسی داخلی، پارادوکس میان «دیپلماسی» و «خون‌خواهی» به‌وضوح دیده می‌شود. در حالی که محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، بر پیاده‌سازی تفاهم‌نامه با آمریکا تأکید می‌کند، همزمان از «عدم صلح با آمریکا» و ضرورت «خون‌خواهی» سخن می‌گوید. این دوگانگی در سخنان سایر مقامات نظیر محمدرضا عارف و عزت‌الله ضرغامی نیز دیده می‌شود؛ جایی که مذاکره را «از سر ناچاری» و «اکل میته» توصیف کرده و بر انتقام سخت تأکید می‌ورزند. ناظران معتقدند این رویکرد دوگانه، تلاشی برای اقناع پایگاه اجتماعی داخلی و در عین حال حفظ کانال‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از فروپاشی کامل اقتصادی و نظامی است.
لبنان؛ آتش‌بس شکننده و ادعاهای ارضی
وضعیت در جنوب لبنان همچنان متشنج است. علی‌رغم توافق چارچوبی برای پایان درگیری‌ها، حملات پهپادی اسرائیل به جنوب لبنان و پاسخ‌های متقابل ادامه دارد. کشته شدن چهار غیرنظامی در حمله اخیر اسرائیل به خودرویی در نزدیکی النبطیه، نشان‌دهنده شکنندگی آتش‌بسی است که از اواخر خردادماه برقرار شده است.
بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، با طرح ادعایی جنجالی مدعی شده است که برخی روستاهای مسیحی‌نشین جنوب لبنان خواستار الحاق به اسرائیل شده‌اند تا از تهدیدات حزب‌الله در امان بمانند؛ ادعایی که بلافاصله توسط مقامات محلی و شهرداران این مناطق تکذیب شد. از سوی دیگر، افشای استقرار سامانه «گنبد آهنین» اسرائیل در امارات متحده عربی طی جنگ اخیر، نشان‌دهنده شکل‌گیری ائتلاف‌های جدید نظامی در منطقه علیه نفوذ ایران است.
ایستگاه اسلام‌آباد؛ آخرین شانس دیپلماسی؟
در حالی که تنش‌های کلامی در اوج قرار دارد، نگاه‌ها به روزهای ۲۳ و ۲۴ تیرماه دوخته شده است؛ زمانی که قرار است اسلام‌آباد میزبان سومین دور مذاکرات فنی میان ایران و ایالات متحده باشد. پیش از این نشست، هیاتی بلندپایه از ایران به ریاست وزیر کشور به پاکستان سفر خواهد کرد تا زمینه‌های گفت‌وگو را فراهم کند.
این مذاکرات فنی که پیش‌تر در سوئیس و قطر دنبال شده بود، اکنون در خاک پاکستان به عنوان میانجی ادامه می‌یابد. هدف اصلی این نشست، یافتن راهکاری برای مسائل پیچیده هسته‌ای و امنیتی است که ترامپ آن‌ها را شرط اصلی پرهیز از درگیری نظامی گسترده عنوان کرده است.
تنگه هرمز و نشست ناتو در آنکارا
مسئله امنیت انرژی و تردد در تنگه هرمز فراتر از یک موضوع دوجانبه، به یک دغدغه بین‌المللی تبدیل شده است. گزارش‌ها از عبور تانکرهای مرتبط با ژاپن و کره‌جنوبی از این آبراه پس از ماه‌ها توقف، نشانه‌ای مثبت از اجرای تفاهم‌نامه اخیر است. با این حال، دونالد ترامپ قصد دارد در نشست پیش روی ناتو در آنکارا، هم‌پیمانان غربی خود را برای مشارکت بیشتر در تأمین امنیت این منطقه و افزایش بودجه نظامی تحت فشار بگذارد.
منطقه در حال حاضر بر روی لبه تیغ حرکت می‌کند. از یک سو، ماشین نظامی آمریکا و اسرائیل با تکیه بر نتایج جنگ ۴۰ روزه، به دنبال تحمیل شرایط خود برای یک توافق دائمی هستند و از سوی دیگر، حاکمیت جدید در ایران در تلاش است تا میان فشارهای نظامی خارجی و مطالبات تندروهای داخلی برای انتقام، توازنی حیاتی برقرار کند. هفته‌های پیش رو و خروجی نشست‌های اسلام‌آباد و آنکارا مشخص خواهد کرد که آیا خاورمیانه به سوی یک صلح پایدارِ تحمیلی پیش می‌رود یا تهدید ترامپ مبنی بر «تمام کردن کار در یک بعدازظهر» به واقعیت نزدیک‌تر خواهد شد.
- آمریکا در حال بررسی استفاده از «مادرِ بمب‌ها» علیه زیرساخت‌های ایران؛ آیا این اقدام پایان جنگ را رقم می‌زند؟
- جدال داخلی ایران بر سر حمله به سه کشتی در تنگه هرمز و نقض تفاهم‌نامه اسلام‌آباد
- صدور حکم زندان در آلمان برای عوامل تروریسم دولتی رژیم ایران؛ محکومیت دو مزدور به اتهام توطئه قتل رهبران جامعه یهودی
- تحدید کانال‌های مالی منطقه‌ای؛ کالبدشکافی ابعاد و پیامدهای دور جدید تحریم‌های آمریکا علیه ایران
- ترکیه و اسرائیل در سوریه؛ رقابت نفوذ تا کجا پیش می‌رود؟
