تنش‌های میان تهران و واشینگتن در مردادماه ۱۴۰۵ به نقطه‌ی عطف جدید و نگران‌کننده‌ای رسیده است. در حالی که میانجی‌گران منطقه‌ای همچنان بر طبل دیپلماسی می‌کوبند، اظهارات اخیر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، مبنی بر الحاق نمادین تنگه هرمز به قلمرو آمریکا و توقف کامل مذاکرات، فضای سیاسی را بیش از هر زمان دیگری غبارآلود کرده است. همزمان، ایران با تأکید بر تداوم انسداد تنگه هرمز و تغییر آرایش نظامی به حالت «تهاجمی»، نشان داده است که از مواضع خود عقب‌نشینی نخواهد کرد. این گزارش به بررسی ابعاد مختلف این رویارویی، وضعیت بازار انرژی و بن‌بست حاکم بر گفتگوهای بین‌المللی می‌پردازد.
پایان دیپلماسی لرزان؛ ترامپ و عبور از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد
روز سه‌شنبه ۲۷ مرداد، دونالد ترامپ با انتشار پیام‌هایی در شبکه اجتماعی «تروث سوشیال»، آب سردی بر پیکر تلاش‌های دیپلماتیک ریخت. وی با صراحت اعلام کرد که هیچ مذاکره‌ای با جمهوری اسلامی ایران در جریان نیست و واشینگتن برنامه‌ای برای گفتگوهای آتی ندارد. نقطه‌ی کلیدی این چرخش ناگهانی، پایان مهلت دو ماهه‌ی «تفاهم‌نامه اسلام‌آباد» بود؛ قراردادی که دو ماه پیش میان روسای جمهور دو کشور امضا شده بود و اکنون ترامپ از تمدید آن سر باز زده است.
رئیس‌جمهور آمریکا مدعی شده است که محاصره دریایی بنادر ایران به‌طور کامل در حال اجراست. اما جنجالی‌ترین بخش سخنان او، بازنشر تصویری گرافیکی بود که در آن تنگه هرمز به‌عنوان «قلمرو جدید ایالات متحده» نشانه‌گذاری شده است. اگرچه پیش‌تر برخی مقامات کاخ سفید چنین اظهاراتی را «شوخی» قلمداد کرده بودند، تکرار آن در فضای رسمی و در میانه یک درگیری نظامی، از سوی تحلیل‌گران به‌عنوان یک تحریک سرزمینی بی‌سابقه ارزیابی می‌شود که فراتر از عرف دیپلماتیک است.
واکنش تهران؛ توهم‌زدایی و شروط بازگشایی
مقامات ارشد ایران بلافاصله به این ادعاهای سرزمینی واکنش نشان دادند. کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه، با لحنی انتقادی در شبکه اجتماعی ایکس، سخنان ترامپ را «توهم» خواند و تأکید کرد که همان‌طور که او مجبور شد نام درست «خلیج فارس» را بپذیرد، در مورد مالکیت تنگه هرمز نیز ناچار به اصلاح مواضع خود خواهد شد.
از سوی دیگر، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی که از وی به‌عنوان مذاکره‌کننده اصلی در این بحران یاد می‌شود، موضعی سخت‌گیرانه‌تر اتخاذ کرد. او بازگشایی تنگه هرمز را به چهار شرط اصلی منوط کرد: رفع کامل محاصره دریایی بنادر، پایان تحریم نفت، آزادسازی اموال بلوکه‌شده و توقف تهدیدات نظامی. قالیباف تصریح کرد که فرصت حاصل از تفاهم‌نامه پیشین صرفاً برای افزایش «تاب‌آوری اقتصادی» ایران بوده و تهران اکنون آماده است تا در صورت لزوم، شکستی سنگین‌تر به طرف مقابل تحمیل کند. گزارش‌های رسانه‌های بین‌المللی از جمله خبرگزاری رویترز و وال‌استریت‌جورنال نیز مؤید این ادعاست که ایران راهبرد خود را از حالت دفاعی به «کاملاً تهاجمی» تغییر داده و توان خود را صرف آماده‌سازی برای یک نبرد بزرگ کرده است.
قالیباف بازگشایی تنگه هرمز را به چهار شرط اصلی منوط کرد: رفع کامل محاصره دریایی بنادر، پایان تحریم نفت، آزادسازی اموال بلوکه‌شده و توقف تهدیدات نظامی.
امنیت دریانوردی؛ عبور از مرز بحران
در حالی که ترامپ مدعی است تنگه هرمز باز و مین‌روبی شده است، گزارش‌های میدانی تصویر دیگری را ترسیم می‌کنند. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا روز سه‌شنبه از هدف قرار گرفتن یک کشتی با «پرتابه‌ای ناشناس» هنگام خروج از تنگه هرمز خبر داد. این حادثه که منجر به مرگ یکی از خدمه و آسیب به موتورخانه کشتی شد، نشان‌دهنده ناامنی شدید در این آبراه راهبردی است.
داده‌های شرکت ردیابی دریایی «کپلر» عمق فاجعه اقتصادی را بهتر نشان می‌دهد. پیش از آغاز درگیری‌ها، روزانه به‌طور میانگین ۱۳۰ کشتی از تنگه هرمز عبور می‌کردند، اما اکنون این رقم به عددی تک‌رقمی (کمتر از ۱۰ فروند) رسیده است. اگرچه در روز دوشنبه تعداد کشتی‌های عبوری به ۶ فروند افزایش یافت، اما عدم عبور نفتکش‌های بزرگ (VLCC) و کشتی‌های حمل گاز مایع (LNG) نشان‌دهنده توقف عملیاتی نبض انرژی جهان در این منطقه است.
میانجی‌گری در سایه تهدید؛ نقش عمان و قطر
در میان این طوفان سیاسی، مسقط و دوحه همچنان به دنبال روزنه‌ای برای خروج از بن‌بست هستند. قطر امیدوار است که توافق احتمالی میان ایران و عمان بر سر مدیریت فنی و امنیتی تنگه هرمز، بتواند زمینه‌ساز بازگشت به میز مذاکرات کلان‌تر میان تهران و واشینگتن شود. ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، تأکید کرده است که این توافق فنی می‌تواند تسهیل‌گر صلح باشد.
با این حال، این تلاش‌ها با تهدید مستقیم ترامپ علیه عمان روبه‌رو شده است. رئیس‌جمهور آمریکا هشدار داده که اگر مسقط سد راه اقدامات ایالات متحده شود، هدف حملات نظامی قرار خواهد گرفت. این رویه تهاجمی واشینگتن، نه‌تنها ایران، بلکه متحدان سنتی و میانجی‌گران منطقه‌ای را نیز در وضعیت دشواری قرار داده است. در همین راستا، رایزنی‌های دیپلماتیک میان وزرای خارجه مصر و عمان نشان می‌دهد که پایتخت‌های عربی به‌شدت نگران خروج کنترل اوضاع از دست طرفین و وقوع یک جنگ تمام‌عیار منطقه‌ای هستند.
پیامدهای اقتصادی و بازارهای جهانی
تداوم این بن‌بست مستقیماً بر بازارهای جهانی اثر گذاشته است. بهای نفت برنت با عبور از مرز ۹۱ دلار و وست تگزاس اینترمدیت با رسیدن به ۸۵ دلار، واکنشی مستقیم به ناامنی در خلیج فارس نشان داده‌اند. بازار بورس نیویورک و سایر مراکز مالی جهان با نگرانی چشم به اخبار تنگه هرمز دوخته‌اند؛ چرا که بسته ماندن این آبراه که مسیر ۲۰ درصد انرژی جهان است، می‌تواند منجر به یک شوک تورمی جهانی شود.
وضعیت کنونی نشان‌دهنده یک «بن‌بست متقارن» است. از یک سو، دولت ترامپ با استفاده از ادبیات تهاجمی و ادعاهای ارضی غیرمتعارف، به دنبال تحمیل اراده خود بر تهران است و از سوی دیگر، ایران با استفاده از اهرم تنگه هرمز و تغییر دکترین نظامی به فاز تهاجمی، نشان داده که هزینه‌ی هرگونه فشار مضاعف را برای طرف مقابل و بازارهای جهانی افزایش خواهد داد.
نکته انتقادی در این میان، شکست سازوکارهای میانجی‌گری است که به نظر می‌رسد زیر سایه تهدیدات نظامی کارایی خود را از دست داده‌اند. اصرار ایران بر پیوند زدن بازگشایی تنگه به رفع کامل تحریم‌ها و در مقابل، ادعای مالکیت آمریکا بر این آبراه، فضای هرگونه عقب‌نشینی آبرومندانه (Face-saving) را برای طرفین مسدود کرده است. سفر پیش‌روی محمدباقر قالیباف به عراق می‌تواند آخرین تلاش برای هماهنگی منطقه‌ای پیش از وقوع یک برخورد بزرگ احتمالی باشد. در شرایطی که تردد در تنگه هرمز از ۱۳۰ کشتی به ۶ کشتی تقلیل یافته، جهان تنها شاهد یک بحران سیاسی نیست، بلکه نظاره‌گر فروپاشی تدریجی نظم امنیت دریانوردی در یکی از حیاتی‌ترین نقاط کره زمین است. اگر تدبیری برای مهار ادبیات تحریک‌آمیز و بازگشت به چارچوب‌های فنی (مانند توافق ایران و عمان) اندیشیده نشود، دور بعدی درگیری‌ها ممکن است فراتر از پرتابه‌های ناشناس و شامل یک رویارویی مستقیم و ویرانگر باشد.
- ناقوس جنگ در خاورمیانه؛ صف‌آرایی ناوگان آمریکا در برابر زرادخانه موشکی ایران و خطر انفجار نظامی
- قطع حتمی گاز و برق تا پایان سال؛ شکاف عمیق میان وعده‌های پاستور و زمستان تاریک صنایع و خانه‌ها
- دیپلماسی در سایه انکار؛ پشت‌پرده گزارش بلومبرگ درباره پیشنهاد هسته‌ای عراقچی و بن‌بست راهبردی تهران
- بحران پایدار در جنوب‌شرق؛ تلاقی آتش و مانیفست در سیستان و بلوچستان
- سایه رویارویی پنهان بر فراز لندن و دبی؛ بازداشت تبعه دوتابعیتی، تحقیقات تروریسم در امارات و تشدید بحران دیپلماتیک با ایران
