تنگه هرمز، به عنوان یکی از حیاتیترین آبراهههای راهبردی جهان، بار دیگر به کانون تنشهای بینالمللی میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است. اظهارات اخیر دونالد ترامپ مبنی بر بازگرداندن محاصره بنادر ایران و طرح جنجالی دریافت «هزینه امنیت» از کشتیهای عبوری، در کنار گزارشهای میدانی از انسداد بخشهایی از این تنگه توسط نیروهای مسلح ایران، معادلات امنیت انرژی و تجارت دریایی را در وضعیتی پیچیده و بحرانی قرار داده است. این گزارش به بررسی ابعاد مختلف این رویارویی، از حملات پهپادی سنتکام تا واکنشهای دیپلماتیک و نظامی تهران میپردازد.
طرح «نگهبان تنگه»؛ بازگشت فشار حداکثری در دریا
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی «تروث سوشیال»، از رویکرد جدید واشینگتن در قبال تنگه هرمز پرده برداشته است. او با اعلام بازگشت محاصره بنادر ایران، مدعی شد که این اقدام تنها متوجه کشتیهای ایرانی و مشتریان آن است و سایر کشورها میتوانند از حق عبور آزادانه برخوردار باشند. با این حال، نکته کلیدی در سخنان ترامپ، معرفی آمریکا به عنوان «نگهبان تنگه هرمز» و پیشنهاد دریافت ۲۰ درصد از ارزش محمولههای عبوری به عنوان «جبران هزینههای حفاظتی» است.
این پیشنهاد که عملاً به معنای وضع تعرفه بر تجارت جهانی انرژی در این منطقه است، میتواند هزینههای حملونقل دریایی را به شدت افزایش داده و توازن بازار جهانی را برهم بزند. این اقدام از سوی تحلیلگران به عنوان فاز جدیدی از فشارهای اقتصادی و نظامی آمریکا تلقی میشود که هدف آن فراتر از ایران، تثبیت سیطره عملیاتی بر یکی از حساسترین نقاط جغرافیایی جهان است.
واکنش تهران: از هشدار نظامی تا استعارههای راهبردی
مقامات جمهوری اسلامی ایران با لحنی تند و انتقادی به اظهارات ترامپ واکنش نشان دادند. ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، با رد نیاز به «کارگر خارجی» برای حراست از منطقه، حاکمیت ایران بر تنگه را خدشهناپذیر دانست. در ابعادی کلانتر، محمد مخبر، دستیار ارشد رهبر انقلاب، با بهکارگیری استعارهای تاریخی، تنگه هرمز را «تنگه احد» امروز ایران توصیف کرد. این تعبیر نشاندهنده نگاه استراتژیک نظام به این آبراهه است؛ جایی که عقبنشینی از آن به معنای به خطر افتادن کل دستاوردهای امنیتی و اقتصادی کشور قلمداد میشود.
در همین راستا، اسماعیل کوثری، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، بر تسلط کامل نیروی دریایی سپاه تأکید کرد و از تلاش برای تعریف سازوکارهای جدید مدیریتی با همکاری کشور عمان خبر داد. این اظهارات نشان میدهد که تهران در پی ایجاد یک بلوک منطقهای برای تقابل با طرحهای مدیریتی آمریکا در تنگه است.
درگیری میدانی و ورود فناوریهای نوین به صحنه نبرد
همزمان با جنگ لفظی، گزارشهای نظامی حاکی از وقوع درگیریهای مستقیم است. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرد که در تاریخ ۲۱ تیرماه، برای نخستین بار در یک عملیات رزمی، از شناورهای سطحی بدون سرنشین (شهپاد) مدل «کورسِر» علیه اهدافی در خاک ایران استفاده کرده است. بنا بر ادعای سنتکام، این حملات یک تأسیسات نگهداری زیردریایی و کشتی در پایگاه دریایی بندرعباس را هدف قرار داده است.
استفاده از شهپادهای تهاجمی نشاندهنده تغییر در تاکتیکهای نظامی آمریکا در منطقه است. هدف قرار دادن زیرساختهای تعمیر و نگهداری، به وضوح بر تضعیف توانمندیهای لجستیکی و عملیاتی نیروی دریایی ایران متمرکز شده است تا از میزان توان ایران برای تأثیرگذاری بر کشتیرانی تجاری کاسته شود.
وضعیت تردد در تنگه؛ ادعای انسداد و کریدور عمانی-آمریکایی
در حالی که ترامپ مدعی باز ماندن تنگه برای غیرایرانیهاست، گزارشهای داخلی ایران تصویر متفاوتی را ارائه میدهند. خبرگزاری تسنیم با انتشار تصاویری مدعی شد که ایران در پاسخ به نقض بندهای تفاهمنامه (از جمله تفاهمنامه اسلامآباد)، تنگه هرمز را مسدود کرده است. بر اساس این گزارش، شناورهای تجاری در اطراف تنگه متوقف شدهاند.
یکی از نقاط چالشبرانگیز در این میان، مسیری موسوم به «کریدور عمانی-آمریکایی» است. به نظر میرسد واشینگتن در تلاش بوده با گشایش مسیری از سمت آبهای عمان، نظارت و حاکمیت ایران بر ترتیبات عبور و مرور را دور بزند. اما مقامات نظامی ایران، از جمله سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، هشدار دادهاند که اجازه هیچگونه مدیریت موازی در این آبراهه را نخواهند داد و هرگونه تخلف از مسیرهای تعیینشده توسط ایران با «تنبیه قاطع» مواجه خواهد شد.
دیپلماسی در بنبست؛ تروئیکای اروپا و پاسخ وزارت خارجه
در عرصه بینالمللی، وزرای خارجه آلمان، فرانسه و بریتانیا (E3) با صدور بیانیهای مشترک، حملات ایران به کشتیرانی تجاری را محکوم کردند. این کشورها ضمن تأکید بر اصل «آزادی کشتیرانی»، خواستار کاهش فوری تنشها و بازگشت به میز مذاکره شدند.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در واکنشی تند، این بیانیه را ناشی از «عادت به خضوع در برابر آمریکا» دانست و تأکید کرد که تهران اجازه نخواهد داد تنگه هرمز به منشأ تهدید علیه امنیت ملیاش تبدیل شود. بقایی همچنین گزارشهای مربوط به درخواست ایران برای مذاکره را «بازی روانی» واشینگتن توصیف کرد که نشاندهنده عمق بیاعتمادی میان طرفین در شرایط فعلی است.
امنیت انرژی در لبه پرتگاه
تحولات اخیر نشاندهنده گذار از یک تنش کنترلشده به یک رویارویی فرسایشی و پرخطر است. طرح ترامپ برای دریافت مالیات ۲۰ درصدی از محمولههای نفتی، نه تنها فشاری بر ایران، بلکه چالشی برای اقتصادهای بزرگ جهان نظیر چین، هند و ژاپن است که وابستگی شدیدی به نفت خلیج فارس دارند. این اقدام میتواند منجر به شکلگیری ائتلافهای جدید یا تشدید نارضایتیها از سیاستهای یکجانبه آمریکا در مدیریت آبراهههای بینالمللی شود.
از سوی دیگر، اصرار ایران بر حاکمیت مطلق بر تنگه و استفاده از ابزار «انسداد» به عنوان یک اهرم بازدارنده، ریسک درگیریهای تصادفی یا هدفمند را به شدت افزایش داده است. هشدار سردار محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، مبنی بر وادار کردن بیگانگان به تسلیم، نشان میدهد که تهران آمادگی دارد تا هزینه اقتصادی و نظامی سنگینی را برای حفظ موقعیت ژئوپلیتیک خود بپردازد.
بحران فعلی در تنگه هرمز فراتر از یک منازعه دوجانبه میان تهران و واشینگتن است. ورود تکنولوژیهای نوین جنگی (مانند شهپادها)، طرحهای جدید مالی-امنیتی برای کشتیرانی و بنبست دیپلماتیک با تروئیکای اروپا، همگی نشان از آن دارند که منطقه در آستانه یک بازتعریف بزرگ در ساختار امنیت دریایی قرار دارد. در صورتی که مکانیسمهای کاهش تنش فعال نشوند و بازیگران منطقهای به جای همکاری، به سمت قطببندیهای نظامی حرکت کنند، ثبات بازار جهانی انرژی و امنیت ملی کشورهای ساحلی با تهدیدی بیسابقه مواجه خواهد بود. آنچه مشهود است، «تنگه هرمز» دیگر تنها یک آبراهه نیست، بلکه به میدان نبردی برای تعیین قواعد جدید قدرت در قرن بیست و یکم تبدیل شده است.
- انسداد در شریانهای مالی نظام سلامت؛ وقتی بیمهها «بدهکار» و پزشکان «تأمینکننده» میشوند
- بازگشت ایران و آمریکا به مدار جنگ؛ حملات کوبنده ارتش آمریکا به زیرساختهای نظامی سپاه پاسداران
- دیپلماسی در بیشکک؛ تلاش ایران برای تثبیت جایگاه در نظم نوین منطقهای
- تنش بیسابقه میان تهران و واشینگتن؛ از تهدید به مصادره اموال شخصی فرماندهان سپاه تا هشدار به پاسخ نظامی در خلیج فارس
- پس از ازسرگیری درگیریهای نظامی؛ ترامپ ایران را به «ضربهای سخت» تهدید کرد
