در حالی که کمتر از یک ماه از تفاهمنامهی ۱۷ ژوئن در اسلامآباد میگذرد، گزارشهای رسیده از سازمان ملل و تحرکات میدانی در تأسیسات هستهای ایران، نشاندهنده بروز یک بنبست جدی در حوزه دیپلماسی هستهای و امنیت زیرساختهای انرژی کشور است. نشست اخیر شورای امنیت سازمان ملل متحد که به منظور بررسی اجرای قطعنامه ۲۲۳۱ تشکیل شد، بیش از آنکه مسیری برای کاهش تنشها باز کند، پرده از شکاف عمیق نظارتی و تقابل دیپلماتیک میان قدرتهای جهانی برداشت.
از دست رفتن تداوم دانش؛ کوریِ نظارتی آژانس
یکی از نگرانکنندهترین بخشهای گزارش رزماری دیکارلو، معاون دبیرکل سازمان ملل در امور سیاسی، اعلام رسمی از دست رفتن «تداوم دانش» آژانس بینالمللی انرژی اتمی نسبت به فعالیتهای ایران بود. این اصطلاح فنی در ادبیات پادمانی به معنای آن است که آژانس دیگر نمیتواند با قاطعیت تأیید کند که تجهیزات و مواد هستهای در ایران صرفاً در مسیرهای اعلامشده باقی ماندهاند.
دیکارلو تصریح کرد که به دنبال حملات نظامی اواخر فوریه ۲۰۲۶، آژانس هیچگونه فعالیت راستیآزی میدانی مؤثری انجام نداده است. این وضعیت، تفاهمنامه اسلامآباد را که قرار بود گامی برای کاهش ذخایر اورانیوم غنیشده باشد، با پرسشهای بزرگی روبرو کرده است. فقدان نظارت دقیق میدانی عملاً اعتبار هرگونه توافق کاهش ذخایر را در سطح بینالمللی با چالش مشروعیت مواجه میکند.
جدال در نیویورک؛ از اسنپبک تا جانبداری سیستماتیک
فضای حاکم بر شورای امنیت، بازتابی از قطببندی شدید میان اعضای دائم بود. فرانسه به عنوان یکی از طرفهای اروپایی، با رویکردی انتقادی، لغو تحریمها را منوط به «همکاری فوری و بیقید و شرط» ایران در مورد ذخایر ۶۰ درصدی کرد. این موضعگیری نشان میدهد که تروئیکای اروپایی کماکان از ابزار تحریم به عنوان تنها اهرم فشار برای بازگرداندن ایران به میز مذاکره استفاده میکند.
در مقابل، روسیه با انتقاد تند از گزارش دبیرکل، آن را «جانبدارانه» خواند. سفیر روسیه در سازمان ملل با یادآوری خروج یکجانبه ایالات متحده از برجام در سال ۲۰۱۸، ریشه بحران فعلی را نه در فعالیتهای کنونی ایران، بلکه در بیتعهدی واشینگتن دانست. مسکو همچنین به صراحت با فعالسازی مکانیسم «اسنپبک» (بازگشت خودکار تحریمها) مخالفت کرد؛ موضوعی که نشان میدهد روسیه همچنان قصد دارد در برابر فشارهای حداکثری غرب، به عنوان یک وزنه تعادلی در کنار تهران بایستد.
ایالات متحده نیز با طرح ادعاهای منطقهای، سعی در پیوند دادن پرونده هستهای به امنیت دریانوردی و فعالیتهای پهپادی ایران داشت. این رویکرد، یعنی «فراملی کردن پرونده هستهای»، یکی از موانع اصلی در دستیابی به یک توافق فنی پایدار است، چرا که مسائل سیاسی-نظامی منطقه را به پیچیدگیهای فنی غنیسازی گره میزند.
در پاسخ به این اظهارات، امیرسعید ایروانی، سفیر و نماینده دائم ایران در سازمان ملل متحد، رویکرد تهران را بر پایه “عمل متقابل” تبیین کرد. وی با اشاره به یادداشت تفاهم اخیر، پایداری آن را به رفتار واشینگتن گره زد و تصریح کرد: «چنانچه ایالات متحده به نقض تعهدات خود ذیل یادداشت تفاهم ادامه دهد، تهران دیگر خود را ملزم به اجرای تعهداتش نخواهد دانست.»
ایروانی: چنانچه ایالات متحده به نقض تعهدات خود ذیل یادداشت تفاهم ادامه دهد، تهران دیگر خود را ملزم به اجرای تعهداتش نخواهد دانست
ایروانی با تأکید بر اینکه ایران همچنان به اجرای کامل و با حسن نیت تفاهمنامه متعهد است، این پایبندی را “مشروط” خواند و افزود که اجرای تعهدات از سوی ایران تنها در صورتی تداوم مییابد که طرف مقابل نیز بهطور “کامل و صادقانه” به وظایف خود عمل کند. این موضعگیری نشاندهنده آن است که تهران برخلاف دورههای پیشین، سیاست “صبر راهبردی” را به “کنشگری مشروط” تغییر داده و فضای مانور دیپلماتیک را به حداقل رسانده است.
بوشهر در تعلیق؛ عقبنشینی استراتژیک روساتم
همزمان با تنشهای سیاسی در نیویورک، گزارشهای میدانی از نیروگاه بوشهر نشان از تغییرات جدی در روند همکاریهای فنی ایران و روسیه دارد. شرکت دولتی «روساتم» اعلام کرد که به دلیل حملات اخیر به حومه بوشهر، بازگشت کارکنان خود به این پروژه را متوقف کرده است.
الکسی لیخاچف، رئیس روساتم، با اشاره به توقف تیم ششنفره پیشرو در تهران، بر تردید مسکو برای ادامه حضور در پروژههای عمرانی در شرایط جنگی صحه گذاشت. تخلیه بیش از ۶۰۰ نفر از پرسنل روسی از اسفند ماه گذشته تاکنون و باقی ماندن تنها ۲۰ نفر برای حفظ حداقلیِ فعالیتها، به معنای تعلیق عملیِ ساخت واحدهای جدید (واحد ۲ و ۳) نیروگاه بوشهر است. این وقفه، جدای از هزینههای مالی گزاف، میتواند برنامههای توسعه انرژی هستهای ایران برای تولید برق را سالها به تأخیر بیندازد.
نکته قابل تأمل در این میان، اصابت یک پرتابه به محدوده پیرامونی تأسیسات بوشهر است که مقامات ایرانی آن را تأیید کردهاند. این رخداد نشان میدهد که مصونیت تأسیسات هستهای که همواره به عنوان یک خط قرمز تلقی میشد، در دور جدید درگیریها مورد تهدید جدی قرار گرفته است.
انتقاد داخلی از دیپلماسیِ بیطرف گروسی
در داخل ایران، خبرگزاریهای رسمی از جمله خبرگزاری مهر، مواضع رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی را زیر ذرهبین قرار داده و او را به اتخاذ «سیاست دوگانه» متهم کردهاند. رسانههای داخلی ایران با مقایسه حساسیت گروسی نسبت به نیروگاههای اوکراین (زاپوریژیا و کورسک) و سکوت نسبی او در قبال حملات به مراکز هستهای ایران، عملکرد آژانس را مورد نقد جدی قرار دادهاند.
از دیدگاه ناظران داخلی، آژانس به جای آنکه به عنوان یک نهاد فنی، حملات نظامی به تأسیسات یک عضو NPT را صریحاً محکوم کند، صرفاً به «دعوت به خویشتنداری» بسنده کرده است. این رفتار از سوی رسانههای داخلی به عنوان عاملی برای تضعیف اعتماد ملی به نهادهای بینالمللی و سختتر شدن پذیرش نظارتهای فرادستگاهی قلمداد میشود.
وضعیت کنونی برنامه هستهای ایران را میتوان «برزخ دیپلماتیک-فنی» نامید. از یک سو، تفاهمنامههای موقتی نظیر تفاهمنامه اسلامآباد به دلیل فقدان نظارت دقیق و تداوم حملات نظامی، در آستانه فروپاشی قرار دارند. از سوی دیگر، توقف همکاریهای روسیه در بوشهر، ضربهای به بدنه توسعه زیرساختی کشور است که میتواند وزن ایران را در مذاکرات فنی کاهش دهد.
تنش میان آمریکا و ایران در خلیج فارس و لغو مجدد معافیتهای نفتی، نشان میدهد که فضای تنفس اقتصادی که قرار بود از طریق دیپلماسی ایجاد شود، بار دیگر مسدود شده است. بنبست در شورای امنیت و توقف پروژههای ساخت نیروگاهی توسط روسیه، پیامی روشن به همراه دارد: تا زمانی که سازوکار نظارتی آژانس احیا نشود و امنیت فیزیکی تأسیسات تضمین نگردد، هرگونه تفاهمنامه سیاسی تنها بر روی کاغذ باقی خواهد ماند.
ایران اکنون در شرایطی قرار دارد که باید میان «پذیرش نظارتهای گستردهتر برای جلب اعتماد بینالمللی» و «حفاظت از دانش هستهای خود در برابر تهدیدات نظامی»، موازنهای دشوار برقرار کند؛ موازنهای که با خروج نیروهای فنی روسیه و فشارهای رو به تزاید غرب، هر روز دشوارتر از پیش میشود.
- تنش بیسابقه میان تهران و واشینگتن؛ از تهدید به مصادره اموال شخصی فرماندهان سپاه تا هشدار به پاسخ نظامی در خلیج فارس
- پس از ازسرگیری درگیریهای نظامی؛ ترامپ ایران را به «ضربهای سخت» تهدید کرد
- تحقیقی درباره گنجهای دفنشده داعش؛ این گروه میلیونها دلار و طلا را کجا پنهان کرد؟
- هشدار رئیس قوه قضائیه نسبت به «آشوب»؛ تلاش حاکمیت برای مهار موج احتمالی اعتراضات معیشتی
- دبیرکل حزب دموکرات کوردستان ایران، در گفتگوی اختصاصی با «حلنت»: با تمرکزگرایان ائتلاف نمیکنیم، سنگبنای ایران دموکراتیک باید پیش از سقوط رژیم گذاشته شود
