شرکت ردیابی نفتکش‌ها و جریان انرژی «کپلر» در تازه‌ترین گزارش خود در روز دوشنبه ۱۷ اوت ۲۰۲۶ (۲۶ مرداد ۱۴۰۵) اعلام کرد که تردد دریایی در تنگه هرمز به کمترین سطح ثبت‌شده در ماه‌های اخیر رسیده و هم‌زمان مهلت ۶۰ روزه توافق موقت میان ایران و ایالات متحده بدون دست‌یابی به یک توافق جامع، نهایی و پایدار رسماً به پایان رسیده است.
چنانکه داده‌های این مؤسسه بین‌المللی بیان می‌کنند، عبور شناورهای تجاری از این آبراه حیاتی با افتی چشمگیر مواجه شده و نشانه‌های روشنی از رکود ناشی از بی‌نتیجه ماندن مذاکرات سیاسی دو کشور نمایان شده است.
افت بی‌سابقه تردد در تنگه هرمز
بر اساس داده‌های تحلیلی منتشرشده از سوی شرکت کپلر که خبرگزاری شفق‌نیوز نیز آن را بازتاب داده است، در روز یکشنبه ۱۶ اوت ۲۰۲۶ (۲۵ مرداد ۱۴۰۵) تنها ۵ فروند کشتی باری موفق به عبور از تنگه هرمز شدند و این در حالی است که در روز پیش از آن هیچ‌گونه عبوری در سامانه‌های نظارتی ثبت نشده بود. این ارقام در شرایطی به ثبت می‌رسد که در ابتدای هفته گذشته، آمار عبور شناورها بیش از ۳۱ فروند در روز گزارش شده بود.
تنگه هرمز به عنوان یکی از مهم‌ترین معابر راهبردی انتقال انرژی در جهان، در ماه‌های اخیر کانون اصلی تنش‌های سیاسی و نظامی میان تهران و واشینگتن بوده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در روز شنبه ۱۵ اوت ۲۰۲۶ (۲۴ مرداد ۱۴۰۵) با اشاره به تنش‌های جاری در این گذرگاه دریایی تأکید کرد که وضعیت حقوقی و امنیتی این آبراه راهبردی با اظهارات رسانه‌ای، پیام‌های مجازی یا استقرار ناوهای هواپیمابر تغییر نخواهد کرد. او همچنین موضع رسمی واشینگتن مبنی بر کنترل کامل بر این آبراه را رد و اعلام کرد که تصمیم‌گیری درباره ازسرگیری گفت‌وگوها هنوز در مراجع تصمیم‌گیری تهران اتخاذ نشده است.
ریشه‌های یادداشت تفاهم اسلام‌آباد
زمینه‌ساز توافق موقتی که مهلت آن در نیمه‌شب ۱۶ اوت ۲۰۲۶ (۲۵ مرداد ۱۴۰۵) پایان یافت، سندی موسوم به «یادداشت تفاهم اسلام‌آباد» بود که در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۷ خرداد ۱۴۰۵) با میانجیگری دولت پاکستان و همراهی دیپلماتیک قطر به صورت الکترونیکی میان دو طرف امضا شد. شبکه سی‌ان‌ان عربی با انتشار متن این سند گزارش داد که این تفاهم‌نامه شامل ۱۴ بند عملیاتی و اجرایی بود که به منظور تنش‌زدایی موقت و فراهم‌سازی بستری برای گفت‌وگوهای جامع‌تر طراحی شده بود.
بر پایه مفاد این توافق، مقرر شده بود که عملیات‌های نظامی متوقف شوند، امنیت دریانوردی تجاری تضمین گردد، بخشی از تحریم‌ها و محدودیت‌های مالی علیه ایران به صورت تدریجی تعلیق شود و دارایی‌های بلوکه‌شده آزاد گردد. در مقابل، ایران متعهد شده بود همکاری‌های فنی را با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی احیا کند و مذاکرات پیرامون سرنوشت اورانیوم غنی‌شده و نحوه نظارت‌های بین‌المللی را در قالب کارگروه‌های تخصصی به پیش ببرد. سند مذکور بازه زمانی حداکثر ۶۰ روزه‌ای را تعیین کرده بود که در صورت رضایت متقابل طرفین، امکان تمدید رسمی آن وجود داشت.
نقض زودهنگام و تبادل اتهامات
عمر مفید اجرای یادداشت تفاهم اسلام‌آباد بسیار کوتاه بود و تنها پس از گذشت چند روز، روند اجرایی آن با چالش‌های اساسی روبه‌رو شد. مقامات رسمی در تهران اعلام کردند که واشینگتن در کمتر از ۴۸ ساعت از زمان امضای سند، با خودداری از تسهیل تراکنش‌های مالی و تداوم مداخله در مسیرهای دریانوردی، تعهدات خود را نقض کرده است. در سمت مقابل، مقامات آمریکایی با رد این ادعاها اعلام کردند که ایران مقدمات بازگشایی کامل مسیرهای کشتیرانی و سازوکار انتقال مواد هسته‌ای تعیین‌شده را اجرایی نکرده است.
تشدید اختلافات باعث شد تا دونالد ترامپ در تاریخ ۷ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۶ تیر ۱۴۰۵) طی پیامی اعلام کند که این تفاهم‌نامه عملاً پایان یافته است. پس از این موضع‌گیری، ایران اجرای بندهای فنی و همکاری‌های موقت را به حالت تعلیق درآورد و تمامی کانال‌های ارتباطی دیپلماتیک و نظامی مستقیم را مسدود ساخت. از آن مقطع، تبادل پیام‌ها صرفاً از طریق مجاری دیپلماتیک غیرمستقیم در دوحه و اسلام‌آباد انجام شد.
بن‌بست در تلاش‌های میانجیگری
تلاش‌های پیگیرانه میانجی‌های منطقه‌ای برای احیای مفاد این توافق یا تمدید رسمی بازه ۶۰ روزه به نتیجه ملموسی ختم نشد. خبرگزاری رویترز در ۱۲ اوت ۲۰۲۶ (۲۱ مرداد ۱۴۰۵) در گزارشی اختصاصی به نقل از دیپلمات‌های آگاه اعلام کرد که رایزنی‌های فشرده پاکستان و قطر نتوانسته است شکاف عمیق موجود میان مواضع دو کشور را کاهش دهد.
یک مقام ارشد ایرانی در گفت‌وگو با رویترز تصریح کرد که هیچ‌گونه مذاکره‌ای پیرامون تمدید مهلت توافق انجام نگرفته است؛ چراکه از دیدگاه تهران، پیش‌شرط هرگونه ادامه مذاکره، بازگشت بی‌قیدوشرط ایالات متحده به تعهدات مالی و دریایی پیشین است. در مقابل، طرف آمریکایی نیز اصرار دارد که تضمین‌های امنیتی در خصوص آبراه‌های خلیج فارس و شفاف‌سازی برنامه‌های هسته‌ای باید هم‌زمان و بدون تأخیر عملیاتی شوند.
سرنوشت دیپلماسی و چشم‌انداز آینده
با سپری شدن مهلت قانونی ۶۰ روزه در نیمه‌شب گذشته، پرونده یادداشت تفاهم اسلام‌آباد بدون حصول یک توافق نهایی بسته شده است. اگرچه در چارچوب حقوقی این تفاهم‌نامه، انقضای مهلت زمانی به معنای اعلان خودکار وضعیت جنگی یا بن‌بست دائمی در مذاکرات محسوب نمی‌شود، اما عدم ثبت درخواست تمدید و توقف برنامه‌ریزی برای جلسات بعدی، فضای روابط را در هاله‌ای از ابهام و ریسک‌های راهبردی قرار داده است.
به گزارش منابع بین‌المللی، اکنون منطقه در شرایطی قرار دارد که در غیاب یک سازوکار کنترلی و نظارتی مشخص، خطر وقوع حوادث پیش‌بینی‌نشده در مسیرهای دریایی و افزایش دوباره فشارهای اقتصادی و سیاسی به بالاترین سطح خود در ماه‌های اخیر رسیده است. تا لحظه تنظیم این گزارش، هیچ تاریخ مشخصی برای دور جدید گفت‌وگوهای غیرمستقیم میان نمایندگان ایران و آمریکا اعلام نشده است.
