در بحبوحه گمانهزنیها و گزارشهای متناقض، خاورمیانه این روزها شاهد تحولاتی است که از احتمال دستیابی به تفاهمنامهای میان ایران و ایالات متحده برای پایان دادن به جنگ منطقهای حکایت دارد. این گزارشها که عمدتاً از منابع رسانهای غربی و خبرگزاریهای نزدیک به نهادهای امنیتی در ایران سرچشمه میگیرند، در عین حال که به نزدیک شدن طرفین به توافق اشاره دارند، روایتهای متفاوتی را از جزئیات و مفاد آن ارائه میدهند.
روایتهای متفاوت از محتوای تفاهمنامه: آتشبس، تنگه هرمز و مسائل هستهای
وبسایت اکسیوس، به نقل از منابع خود، گزارش داده است که ایران و آمریکا در آستانه امضای یک “یادداشت تفاهم ۶۰ روزه” هستند. بر اساس این گزارش، مفاد کلیدی تفاهمنامه شامل تمدید ۶۰ روزه آتشبس، بازگشایی تنگه هرمز، اجازه فروش نفت برای ایران، مذاکره درباره محدود کردن برنامه هستهای ایران و توقف جنگ در لبنان است.
با این حال، خبرگزاری تسنیم، نزدیک به سپاه پاسداران، با رد برخی از این ادعاها، تأکید کرده که در متن تفاهم احتمالی، موضوع تمدید ۶۰ روزه آتشبس “وجود ندارد” و تعبیر به کار رفته، “اعلام پایان جنگ در همه جبههها از جمله لبنان” است. تسنیم همچنین اشاره کرده که تفاهمنامه “هنوز نهایی نشده” و در بازه ۳۰ روزه، موضوع تنگه هرمز و محاصره دریایی پیگیری میشود و زمان ۶۰ روزهای برای مذاکرات هستهای در نظر گرفته شده است. خبرگزاری فارس نیز روایتی مشابه تسنیم ارائه داده و هر دو تأکید کردهاند که ایران هیچ تعهدی درباره برنامه هستهای خود نداده است.
تعهدات هستهای ایران: محور اصلی اختلاف
یکی از نقاط کانونی اختلاف در گزارشها، موضوع تعهدات هستهای ایران است. روزنامه نیویورک تایمز، به نقل از دو مقام آمریکایی ناشناس، گزارش داده که یکی از عناصر کلیدی توافق پیشنهادی، تعهد ظاهری تهران به واگذاری ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود است. این روزنامه افزوده که جزئیات چگونگی انجام این کار در “دورهای بعدی مذاکرات” مورد بحث قرار خواهد گرفت. اکسیوس نیز گفته بود که مسائل اتمی در ۶۰ روز حل نخواهد شد و تفاهمنامه به یک دوره مذاکره ختم خواهد شد.
اما خبرگزاریهای فارس و تسنیم، هر دو این ادعا را رد کرده و اعلام کردهاند که ایران هیچ تعهدی درباره برنامه هستهای خود نداده است. نیویورک تایمز در گزارشی دیگر توضیح داده که ایران در ابتدا با گنجاندن هرگونه توافق درباره ذخایر اورانیوم با غنای بالا در این مرحله اولیه مخالفت کرده بود، اما با فشار مذاکرهکنندگان آمریکایی و تهدید به از سرگیری کارزار نظامی، ایران متعهد به این موضوع شده است. طبق این گزارش، گزینههای نظامی برای بمباران ذخایر اورانیوم ایران در اصفهان نیز در اختیار دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا قرار گرفته بود.
اظهارات مقامات آمریکایی و سکوت ایران
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، شامگاه شنبه اعلام کرد که توافق با ایران “تا حد زیادی نهایی شده است.” مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز ساعاتی بعد ابراز امیدواری کرد که تا شامگاه یکشنبه خبری درباره توافقی با ایران اعلام شود که میتواند رسماً به جنگ خاورمیانه پایان دهد. روبیو در کنفرانس خبری در هند، بدون اشاره به جزئیات، گفت که توافق احتمالی نگرانیهای ایالات متحده در مورد تنگه هرمز را “تا حد زیادی” برطرف خواهد کرد و اجازه نخواهد داد ایران به سلاح هستهای دست پیدا کند.
مسعود پزشکیان: هیچ تصمیمی خارج از چارچوب شورای عالی امنیت ملی و بدون هماهنگی و اذن مقام معظم رهبری اتخاذ نخواهد شد
در مقابل، مقامات ایران تاکنون در مورد محتوای توافق احتمالی سکوت کردهاند. تنها مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، گفته است که “هیچ تصمیمی خارج از چارچوب شورای عالی امنیت ملی و بدون هماهنگی و اذن مقام معظم رهبری اتخاذ نخواهد شد.” این موضع نشان دهنده اهمیت تأیید رهبری ایران برای هرگونه توافق نهایی است.
میانجیگری پاکستان و نام احتمالی توافق: “اعلامیه اسلامآباد“
شبکه خبری العربیه به نقل از منابع ارشد ناشناس گزارش داده که در صورت حصول توافق اولیه بین ایران و آمریکا، این توافق “اعلامیه اسلامآباد” نامیده خواهد شد.
پاکستان به عنوان میانجی اصلی مذاکرات بین ایران و آمریکا عمل کرده و اسلامآباد میزبان نشست هیأتهای مذاکرهکننده ایرانی و آمریکایی بوده است. العربیه همچنین ادعا کرده که پاکستان بدون نیاز به حضور طرفهای مذاکره، مسئولیت اعلام یادداشت تفاهم را برعهده خواهد گرفت و دور بعدی مذاکرات ممکن است در تاریخ پنجم ژوئن (۱۵ خرداد) برگزار شود. اکسیوس نیز تأیید کرده که پاکستان به رهبری فیلد مارشال عاصم منیر، یکی از اصلیترین میانجیهای این توافق بوده است.
“تخفیف در ازای عملکرد” و نگرانیهای اسرائیل
یک مقام آمریکایی در گزارش اکسیوس، اصل راهبردی دونالد ترامپ در این توافق را “تخفیف در ازای عملکرد” توصیف کرده است. بر اساس این گزارش، ایالات متحده محاصره بنادر ایران را لغو کرده و بخشی از معافیتهای تحریمی را بازمیگرداند تا تهران بتواند صادرات نفت خود را آزادانه ادامه دهد. اما ایران خواهان آزادسازی فوری داراییهای بلوکه شده و لغو دائمی تحریمها بوده، در حالی که واشنگتن تأکید کرده که چنین اقداماتی تنها در صورت اجرای تعهدات ملموس از سوی تهران انجام خواهد شد.
پیشنویس تفاهمنامه همچنین پایان جنگ میان اسرائیل و حزبالله لبنان را در بر میگیرد. این موضوع نگرانیهایی را در اسرائیل ایجاد کرده است. یک مقام اسرائیلی گفته است بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در تماس تلفنی با ترامپ نگرانی خود را درباره این بند و دیگر ابعاد توافق مطرح کرده است. با این حال، مقام آمریکایی تأکید کرده که این توافق یک “آتشبس یکطرفه” نخواهد بود و اگر حزبالله تلاش کند دوباره مسلح شود یا حملاتی انجام دهد، اسرائیل اجازه اقدام خواهد داشت.
ترامپ: “محاصره تا زمان امضا برقرار میماند“
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز یکشنبه اعلام کرد محاصره دریایی ایران تا زمان نهایی شدن و امضای توافق پایان جنگ به طور کامل برقرار خواهد ماند و واشینگتن عجلهای برای رسیدن به این توافق ندارد. او در شبکه اجتماعی خود، تروث سوشیال، درباره روند حرکت به سوی توافق با ایران نوشت: ”مذاکرات به شکلی منظم و سازنده در حال پیشرفت است و من به نمایندگانم اطلاع دادهام که برای رسیدن به توافق عجله نکنند، زیرا زمان به نفع ماست. محاصره تا زمانی که توافق حاصل، تأیید و امضا شود، بهطور کامل برقرار و اجرایی باقی خواهد ماند.”
آقای ترامپ گفت که آمریکا و ایران ”باید وقت بگذارند و کار را درست انجام دهند. هیچ اشتباهی نباید رخ دهد.” او در ادامه پیام خود نوشت: ”روابط ما با ایران در حال تبدیل شدن به روابطی بسیار حرفهایتر و سازندهتر است. با این حال، آنها باید درک کنند که نمیتوانند سلاح یا بمب هستهای تولید یا تهیه کنند.”
دونالد ترامپ: من به نمایندگانم اطلاع دادهام که برای رسیدن به توافق عجله نکنند، زیرا زمان به نفع ماست. محاصره تا زمانی که توافق حاصل، تأیید و امضا شود، بهطور کامل برقرار و اجرایی باقی خواهد ماند
رئیسجمهور آمریکا از کشورهای منطقه خاورمیانه بابت همکاری آنها تشکر کرد و افزود: ”همکاریای که با پیوستن آنها به کشورهای عضو توافق تاریخی ابراهیم بیش از پیش تقویت و مستحکم خواهد شد و چه کسی میداند، شاید جمهوری اسلامی ایران هم بخواهد به آن بپیوندد!”
چالشها و امیدها
تحولات پیرامون تفاهمنامه احتمالی ایران و آمریکا نشان میدهد که طرفین در حال تلاش برای رسیدن به یک توافق اولیه برای کاهش تنشها و پایان دادن به جنگ در خاورمیانه هستند. این توافق، در صورت حصول، میتواند به جنگی که روز نهم اسفند سال گذشته با حملات مشترک آمریکا و اسرائیل آغاز شد و با حملات تلافیجویانه ایران و مسدود شدن تنگه هرمز ادامه یافت، پایان دهد.
با این حال، تفاوت در روایتها، به ویژه در مورد تعهدات هستهای ایران و دامنه آتشبس، نشاندهنده چالشهای جدی پیشرو است. سکوت مقامات ایرانی و عدم تأیید رسمی جزئیات توافق نیز به پیچیدگی اوضاع میافزاید. میانجیگری پاکستان و فشار کشورهای منطقه نیز در حال حاضر نقش مهمی در پیشبرد مذاکرات ایفا میکند. ”اعلامیه اسلامآباد” که میتواند حاصل این مذاکرات باشد، امیدها را برای یک صلح پایدار در منطقه زنده نگه میدارد، هرچند که راهی پر پیچ و خم تا نهایی شدن آن در پیش است.
