تأسیسات هسته‌ای ایران بار دیگر در کانون توجه رسانه‌ها و تحلیلگران بین‌المللی قرار گرفته است. تصاویر ماهواره‌ای جدید نشان می‌دهند که جمهوری اسلامی اقدامات گسترده‌ای را برای تقویت پدافند غیرعامل، مسدودسازی موقت دهانه‌های ورودی و ایجاد خاکریزهای دفاعی در سایت‌های کلیدی نظیر نطنز، فردو و اصفهان آغاز کرده است.
این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که تنش‌های کلامی میان تهران و تل‌آویو به اوج خود رسیده و هم‌زمان، هیئت‌های مذاکره‌کننده ایران و ایالات متحده با میانجی‌گری قطر و پاکستان در دوحه، مشغول رایزنی‌های فنی درباره توافق‌نامه‌های دریایی و دارایی‌های مسدودشده هستند؛ گفت‌وگوهایی که بر اساس آخرین گزارش‌ها، هنوز به پرونده پیچیده هسته‌ای ورود نکرده است.
تحرکات پیرامونی در نطنز و شبکه تونلی کوه کلنگ‌گزلا
بررسی‌های انجام‌یافته بر روی تصاویر ماهواره‌ای تازه که توسط شرکت تصویربرداری آمریکایی فانتور در بازه زمانی بین ۲۱ تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ (۳۱ خرداد تا ۹ تیر ۱۴۰۵) ثبت شده‌اند، تفاوت چشمگیری را در سطح فعالیت‌ها و رفتارهای لجستیکی ایران نشان می‌دهند. بر اساس گزارش شبکه خبری الجزیره در ۱ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۰ تیر ۱۴۰۵)، این تصاویر فاقد شواهدی مبنی بر بازسازی گسترده و همه‌جانبه در مجتمع اصلی غنی‌سازی نطنز هستند، اما در نقطه مقابل، پویایی ویژه‌ای در شبکه تونلی مجاور آن معروف به پیک‌اکس مانتین یا همان کوه کلنگ‌گزلا در جنوب این تأسیسات دیده می‌شود.
تصاویر ضبط‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۶ (۳۱ خرداد ۱۴۰۵) حضور چندین کامیون و خودروی پشتیبانی را در نزدیکی دهانه ورودی غربی این شبکه تونلی تایید می‌کنند. حضور یک کامیون میکسر بتن و تخلیه مداوم خاک و مواد ترابی در بالای دهانه ورودی، تحلیلگران بین‌المللی را به این نتیجه رسانده است که تمرکز اصلی فعالیت‌های کنونی ایران بر ایمن‌سازی، پدافند غیرعامل و ساخت‌وسازهای محافظتی در بخش‌های زیرزمینی متمرکز شده تا از دارایی‌های راهبردی خود در برابر هرگونه حمله احتمالی مجدد محافظت کند. همچنین وب‌سایت تحلیلی جی‌فید در گزارشی که در ۱ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۰ تیر ۱۴۰۵) منتشر کرد، به ایجاد خاکریزها و موانع جاده‌ای در اطراف سایت‌های حساس اشاره کرده است؛ هرچند کارشناسان نظامی معتقدند به دلیل ماهیت سیاسی‌تر این رسانه، تطبیق داده‌های آن با گزارش‌های نهادهای تخصصی مانند اندیشکده علوم و امنیت بین‌المللی برای راستی‌آزمایی ضرورت دارد.
انسداد هوشمندانه ورودی‌ها در فردو و اصفهان
در سایت فردو، وضعیت نسبتاً مشابهی حاکم است اما رویکرد انسدادی در آن برجستگی بیشتری دارد. تصاویر جدید نشان می‌دهند که ورودی‌های اصلی منتهی به بخش‌های غنی‌سازی زیرزمینی همچنان با حجم زیادی از خاک و مصالح سنگی مسدود باقی مانده‌اند. در جاده‌های دسترسی به این سایت نیز توده‌ها و موانع فیزیکی ایجاد شده است که سرعت تردد خودروهای غریبه یا مهاجمان زمینی احتمالی را به شدت کاهش می‌دهد. اندیشکده علوم و امنیت بین‌المللی در گزارش جامع ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۰ خرداد ۱۴۰۵) خود تاکید کرده بود که تا میانه مه ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵)، هیچ نشانه مشهودی از احیای فعال غنی‌سازی اورانیوم در فردو به چشم نمی‌خورد و چیدمان موانع سنگی و خاکی ایجاد شده در بازه زمانی ۱۰ تا ۱۸ مه ۲۰۲۶ (۲۰ تا ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵)، صرفاً جنبه دفاع غیرعامل دارد تا کار هرگونه نیروی مهاجم زمینی را دشوار کند.
این الگو در تاسیسات اصفهان با حساسیت بسیار بیشتری دنبال می‌شود؛ چرا که این مرکز به عنوان محل احتمالی نگهداری بخش عمده‌ای از ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران شناخته می‌شود. گزارش‌های پیشین آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که در ۲۷ فوریه ۲۰۲۶ (۸ اسفند ۱۴۰۴) توسط خبرگزاری رویترز فاش شد، از نگرانی عمیق این نهاد درباره تاسیسات جدید غنی‌سازی زیرزمینی در اصفهان پرده برمی‌داشت. بر اساس برآوردهای آژانس پیش از حملات سال گذشته، ایران حدود ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار داشته است؛ غلظتی که در صورت افزایش غنی‌سازی می‌تواند به مرزهای تسلیحاتی برسد. با این حال، گزارش‌های اندیشکده علوم و امنیت بین‌المللی نشان می‌دهد که ورودی‌های تونل‌های اصفهان تا ۱۷ مه ۲۰۲۶ (۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵) همچنان مسدود مانده و حفر خاکریزها و جان‌پناه‌ها در مجاورت جاده‌های منتهی به ورودی‌ها در آوریل و مه ۲۰۲۶ (فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۵)، احتمالاً با هدف استقرار پدافند هوایی کوتاه‌برد یا تجهیزات دفاع زمینی صورت گرفته است.
بن‌بست نظارت‌های بین‌المللی و ابهام در برنامه هسته‌ای
تنش‌ها میان ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در ماه‌های اخیر به اوج خود رسیده است. به دنبال خروج بازرسان بین‌المللی، دسترسی به این تاسیسات به شدت محدود شده است. بر اساس مواضعی که به تازگی در رسانه‌های نزدیک به سپاه پاسداران بازتاب یافته، تهران تا زمان دستیابی به یک توافق نهایی و همه‌جانبه، اجازه دسترسی بازرسان آژانس به سایت‌های کلیدی نطنز، فردو و اصفهان را نخواهد داد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران نیز در اظهاراتی که از تلویزیون دولتی پخش شد، اعطای هرگونه دسترسی به بازرسان برای بازدید از این سه سایت آسیب‌دیده در جریان حملات هوایی را تکذیب کرد. این بن‌بست نظارتی، تصاویر ماهواره‌ای تجاری را به تنها پنجره برای رصد بیرونی برنامه هسته‌ای ایران تبدیل کرده است؛ هرچند کارشناسان غربی تاکید دارند که این تصاویر پدافندی به تنهایی قادر به اثبات یا نفی وضعیت عملیاتی درون دالان‌های زیرزمینی نیستند.
دیپلماسی دوحه در سایه تهدیدهای متقابل
این آرایش‌های دفاعی در خاک ایران، هم‌زمان با جریان داشتن مذاکرات غیرمستقیم تهران و واشنگتن در دوحه رخ می‌دهد. این گفت‌وگوها که بر پایه تفاهم‌نامه تازه و با میانجی‌گری دو کشور قطر و پاکستان به پیش می‌رود، بر موضوعات ملموس‌تری متمرکز است. به گزارش منابع دیپلماتیک به خبرگزاری رویترز در ۱ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۰ تیر ۱۴۰۵)، محورهای اصلی چانه‌زنی‌های کنونی بر سر بازگشایی امن تنگه هرمز، عوارض عبور و مرور کشتی‌ها، آتش‌بس در جبهه لبنان و نحوه آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران در قطر متمرکز است. هرچند دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، اعلام کرده که روند غیرهسته‌ای‌سازی ایران به خوبی پیش می‌رود، اما مذاکره‌کنندگان تاکید دارند که هنوز پرونده غنی‌سازی به طور جدی روی میز فنی دوحه قرار نگرفته است.
هم‌زمان با این پویایی‌های دیپلماتیک، لفاظی‌های تند نظامی نیز ادامه دارد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در پاسخ به هشدارهای شدید اسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، تاکید کرده است که هرگونه اقدام نظامی علیه حاکمیت یا رهبری کشور با پاسخ فوری و کوبنده مواجه خواهد شد. در این میان، رسانه‌های اسرائیلی نظیر یدیعوت آحارونوت مدعی شده‌اند که تل‌آویو حتی بدون همراهی واشنگتن، آمادگی دارد مانع از دستیابی ایران به توانمندی تسلیحات هسته‌ای شود. با این اوصاف، به نظر می‌رسد اقدامات پدافندی ایران در فردو، نطنز و اصفهان، پیامی روشن به طرف‌های غربی و منطقه‌ای است مبنی بر اینکه تهران در کنار پیگیری دیپلماسی در دوحه، خود را برای سناریوهای سخت‌تر نظامی نیز آماده نگاه داشته است.
