در روزهای اخیر، پایتخت ترکیه به کانون دیپلماسی نظامی و امنیتی جهان تبدیل شده است. سیوششمین اجلاس سران پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در آنکارا، در شرایطی آغاز شد که سایه تنشهای فزاینده میان ایران و آمریکا، تداوم جنگ اوکراین و تغییرات ژئوپلیتیک در خاورمیانه بر این نشست سنگینی میکند. حضور دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده در اولین سفر رسمی خود به ترکیه در دوره دوم ریاستجمهوری و استقبال گرم رجب طیب اردوغان، این پرسش بنیادین را ایجاد کرده است که ائتلاف نظامی آتلانتیک شمالی از قلب همسایه غربی ایران، چه پیامی را برای تهران مخابره میکند؟
ترکیه؛ پلی میان تنش و دیپلماسی
برگزاری این نشست در آنکارا فراتر از یک میزبانی دورهای، نشاندهنده استراتژی «۳۶۰ درجه» ناتو برای نظارت بر کانونهای بحران است. خبرگزاری «تابناک» در تحلیلی به اهداف آنکارا پرداخته و اشاره میکند که ترکیه با نصب بنرهای «کلید امنیت، کلید صلح»، قصد دارد خود را به عنوان متحدی «غیرقابل جایگزین» در ناتو تثبیت کند؛ کشوری که با ۱۸۰۰ کیلومتر مرز زمینی با مناطق بحرانی، از جمله ایران و سوریه، جایگاهی کلیدی در توازن قوا دارد.
اردوغان: در تلاشیم روابط ایران و آمریکا را به مسیری سازنده هدایت کنیم و هر آنچه در توان داریم برای تحقق صلح جهانی به کار خواهیم بست
اردوغان در این نشست تلاش کرد تا نقش سنتی ترکیه به عنوان میانجی را احیا کند. وی در اظهاراتی که توسط رسانههای داخلی ایران از جمله «اعتمادآنلاین» بازتاب یافت، تاکید کرد: «در تلاشیم روابط ایران و آمریکا را به مسیری سازنده هدایت کنیم و هر آنچه در توان داریم برای تحقق صلح جهانی به کار خواهیم بست.» این موضعگیری نشاندهنده تلاش آنکارا برای جلوگیری از برخورد نظامی در مرزهای شرقی خود و همزمان ارتقای جایگاه دیپلماتیکش نزد واشینگتن است.
ناامیدی ترامپ از متحدان و آزمون وفاداری
یکی از برجستهترین ابعاد این نشست، لفاظیهای تند دونالد ترامپ علیه متحدان اروپایی در خصوص پرونده ایران بود. ترامپ در کنفرانس خبری مشترک با اردوغان، ضمن تمجید از قدرت نظامی ترکیه، از کشورهای بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا به دلیل عدم همراهی با ایالات متحده در تنشهای اخیر با ایران به شدت انتقاد کرد.
ترامپ: ما بە کسی نیاز نداریم
به گزارش «نورنیوز»، ترامپ صراحتاً اعلام کرد که از عملکرد ناتو ناامید شده و این نشست را آزمونی برای «وفاداری» متحدانش توصیف کرد. وی مدعی شد که برخی کشورهای اروپایی در لحظه نیاز، اجازه استفاده از پایگاههای نظامی خود را برای اقدام علیه ایران ندادهاند. ترامپ با بیان اینکه «ما به کسی نیاز نداریم»، تلاش کرد تا فشار را بر اعضای اروپایی ناتو برای افزایش بودجه دفاعی به ۵ درصد تولید ناخالص داخلی (GDP) افزایش دهد؛ راهبردی که اکنون با عنوان «ناتو ۳.۰» شناخته میشود.
پیامهای امنیتی و نظامی نشست برای ایران
تحلیلگران مسائل سیاسی معتقدند که استقرار بیش از ۵۶ هزار نیروی امنیتی در آنکارا و اتخاذ تدابیر شدید همزمان با تحولات داخلی ایران، نشاندهنده نگرانی ناتو از احتمال هرگونه واکنش غیرمنتظره است. با این حال، کارشناسان بر این باورند که ساختار قدرت در تهران در مقطع کنونی بیشتر بر مدیریت فضای داخلی و کنترل تنشها تمرکز دارد و بعید است در شرایطی که ناتو در نزدیکی مرزهایش در حال نمایش قدرت است، دست به اقداماتی بزند که منجر به رویارویی مستقیم شود. به زعم برخی ناظران، ادبیات تند روزهای اخیر بیشتر جنبه مصرف داخلی و حفظ انسجام نیروها را دارد.
از سوی دیگر، بیانیه پایانی نشست ناتو احتمالاً حاوی دو محور کلیدی برای تهران خواهد بود: نخست، تاکید بر ضرورت جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای و دوم، الزام احترام به آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز. ترامپ در اظهاراتی مدعی شد که اردوغان نیز با دیدگاه او درباره «ایران غیرهستهای» همراه است. این در حالی است که رئیسجمهور آمریکا در موضعی متناقض مدعی شد ایالات متحده به دلیل ذخایر عظیم نفتی خود، دیگر نیازی به تنگه هرمز ندارد؛ ادعایی که بیشتر به نظر میرسد با هدف کاستن از اهمیت راهبردی ایران در معادلات جهانی مطرح شده باشد.
معامله بزرگ؛ اف-۳۵ در برابر دوری از روسیه؟
یکی از پیامهای ضمنی این نشست برای ایران، تقویت بنیه نظامی ترکیه از سوی آمریکا است. «اعتمادآنلاین» و «نورنیوز» گزارش دادند که ترامپ از احتمال لغو تحریمهای «کاتسا» (CAATSA) علیه ترکیه و بازگشت این کشور به برنامه جنگندههای اف-۳۵ سخن گفته است. ترامپ با بیان اینکه «نمیخواهم دوستم اردوغان را خفه کنم»، نشان داد که واشینگتن آماده است در ازای همراهی آنکارا در پروندههای منطقهای از جمله ایران و اوکراین، محدودیتهای نظامی ترکیه را لغو کند.
ترامپ: نمیخواهم دوستم، اردوغان را خفه کنم
تقویت ناوگان هوایی ترکیه و تجهیز این کشور به جنگندههای نسل پنجم، توازن نظامی در منطقه را به نفع متحد ناتو تغییر خواهد داد که این خود پیامی روشن برای قدرتهای منطقهای از جمله ایران در بر دارد.
شکاف در جبهه غرب؛ فرصت یا تهدید برای تهران؟
تحلیل روند اجلاس آنکارا نشاندهنده یک شکاف جدی در نگاه اعضای ناتو نسبت به نحوه برخورد با ایران است. در حالی که ترامپ بر رویارویی و «آزمایش وفاداری» تاکید دارد، کشورهای اروپایی همچنان بر دیپلماسی و حفظ مسیرهای گفتوگو اصرار میورزند. حضور مأموریتهای دریایی اروپایی در منطقه نشان از هماهنگی نسبی با واشینگتن دارد، اما پایتختهای اروپایی همچنان از ورود به یک جنگ تمامعیار که هزینههای انرژی و امنیتی آنها را به شدت افزایش دهد، واهمه دارند.
در این میان، نقش میانجیگرانه ترکیه و پاکستان که در حاشیه نشست به آن اشاره شد، نشان میدهد که فضای بینالمللی هنوز به طور کامل بسته نشده است. اردوغان تلاش میکند تا با حفظ روابط با ترامپ، از تشدید تنشی که میتواند کل منطقه را به آتش بکشد، جلوگیری کند.
راهبرد «فشار حداکثری» در قالب ائتلاف
نشست ناتو در آنکارا برای ایران پیامی دوگانه داشت. از یک سو، تلاش ترامپ برای یکپارچه کردن ناتو علیه تهران با چالش وفاداری متحدان اروپایی روبروست و از سوی دیگر، نزدیکی بیسابقه آنکارا و واشینگتن میتواند محاصره دیپلماتیک و نظامی ایران را تنگتر کند.
پیام اصلی این نشست این است که ناتو تحت فشار آمریکا در حال بازتعریف نقش خود در خاورمیانه است. اگرچه جنگ اوکراین اولویت نخست این پیمان باقی مانده، اما پرونده ایران به عنوان متغیری که میتواند امنیت انرژی و ثبات متحدان را تحت تاثیر قرار دهد، به متن مذاکرات بازگشته است. تهران اکنون با ناتویی روبروست که اگرچه در درون دچار اختلافات مالی و استراتژیک است، اما در مورد خطوط قرمزی همچون «امنیت ناوبری» و «پرونده هستهای»، در حال رسیدن به یک همگرایی تحت فشار واشینگتن است.
در نهایت، نشست آنکارا نشان داد که ترکیه در دوران ترامپ، نقش «وکیل مدافع» منطقه را بازی نمیکند، بلکه به دنبال معاملهای بزرگ است که در آن، جایگاه خود را در ازای مدیریت بحرانهای پیرامونی از جمله ایران، در ساختار جدید قدرت جهانی تثبیت کند. برای ایران، این وضعیت به معنای ضرورت بازنگری در ابزارهای دیپلماتیک برای مقابله با ائتلافی است که حالا بیش از هر زمان دیگری در همسایگیاش به صف شده است.
- انسداد بیسابقه شریان مالی رژیم ایران؛ موفقیت محاصره دریایی آمریکا در توقف هفتهفتهای صادرات نفت
- انسداد در شریانهای مالی نظام سلامت؛ وقتی بیمهها «بدهکار» و پزشکان «تأمینکننده» میشوند
- بازگشت ایران و آمریکا به مدار جنگ؛ حملات کوبنده ارتش آمریکا به زیرساختهای نظامی سپاه پاسداران
- دیپلماسی در بیشکک؛ تلاش ایران برای تثبیت جایگاه در نظم نوین منطقهای
- تنش بیسابقه میان تهران و واشینگتن؛ از تهدید به مصادره اموال شخصی فرماندهان سپاه تا هشدار به پاسخ نظامی در خلیج فارس
