در حالی که آمارهای رسمی از رسیدن مصرف روزانه بنزین در ایران به رقم بی‌سابقه ۱۳۵ میلیون لیتر حکایت دارند، مدیریت تأمین انرژی در کشور به یکی از پیچیده‌ترین گره‌های حکمرانی اقتصادی تبدیل شده است. شکاف فزاینده میان تولید داخلی و مصرف افسارگسیخته، نه تنها ذخایر راهبردی را با چالشی جدی مواجه کرده، بلکه دولت و مجلس را در برابر انتخابی دشوار قرار داده است: اصلاح قیمت‌ها برای مهار کسری بودجه، یا تداوم یارانه‌های کلان برای حفظ تاب‌آوری اجتماعی در شرایط حساس کنونی.
کالبدشکافی یک ناترازی؛ وقتی تولید به گرد پای مصرف نمی‌رسد
آمارهای ارائه شده از سوی مقامات دولتی نشان‌دهنده شکافی حدود ۱۵ تا ۲۵ میلیون لیتری میان تولید و مصرف روزانه است. یاسر میرزایی، معاون سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، هشدار داده است که حتی در شرایط دشوار اقتصادی و پس از تنش‌های نظامی اخیر، مصرف بنزین همچنان در سطح بالایی باقی مانده است. به گفته وی، اگر شرایط اقتصادی در حالت عادی بود، انتظار می‌رفت تقاضا به ۱۴۵ میلیون لیتر در روز برسد.
در بخش تولید، اگرچه مدیر دفتر مدیریت مصرف شرکت ملی پالایش و پخش از افزایش ظرفیت به حدود ۱۳۰ میلیون لیتر (با کمک پتروشیمی‌ها) سخن می‌گوید، اما کارشناسان داخلی بر این باورند که فشار بیش از حد به ظرفیت‌های موجود، بدون نوسازی سخت‌افزاری، ریسک کاهش کیفیت سوخت را به دنبال دارد. این کاهش کیفیت، خود به چرخه معیوبی دامن می‌زند؛ چرا که سوخت با اکتان پایین، راندمان موتور را کاهش داده و مصرف را برای پیمایش مسافت مشابه، بالاتر می‌برد.
واردات در بن‌بست؛ ذخایر راهبردی تحت فشار
پیش از این، بخشی از ناترازی بنزین از طریق واردات، به ویژه از مبادی شمالی و روسیه، جبران می‌شد. با این حال، گزارش‌ها نشان می‌دهند که جنگ اوکراین و محدودیت‌های صادراتی روسیه و بلاروس، این مسیر را تا سال ۲۰۲۶ با اختلال جدی مواجه کرده است. میرزایی صراحتاً اعلام کرده است که در غیاب امکان واردات پایدار، دولت ناچار به برداشت از ذخایر راهبردی شده است؛ ذخایری که اساساً برای شرایط بحرانی کوتاه‌مدت ساخته شده‌اند، نه برای جبران ناترازی مزمن و بلندمدت. تداوم این روند می‌تواند امنیت انرژی کشور را در برابر شوک‌های احتمالی آینده به‌شدت شکننده کند.
متهم اول: خودروهای بی‌کیفیت یا ارزان‌بودن سوخت؟
یکی از داغ‌ترین عرصه‌های اختلاف میان دولت و مجلس، ریشه‌یابی این بحران است. در حالی که بخش‌هایی از دولت بر لزوم اصلاح قیمت برای مدیریت تقاضا تأکید دارند، کمیسیون انرژی مجلس و بسیاری از منتقدان، انگشت اتهام را به سوی صنعت خودرو می‌گیرند.
مقایسه‌های آماری نشان می‌دهد میانگین مصرف خودروها در ایران حدود ۱۱ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر است، در حالی که این رقم در کشور همسایه، ترکیه، به حدود ۷ لیتر می‌رسد. وجود ۲۲ میلیون وسیله نقلیه فرسوده در کشور (معادل نیمی از ناوگان) که مصرفی تا ۲۲ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر دارند، ناترازی بنزین را به مسئله‌ای فراتر از رفتار مصرف‌کننده تبدیل کرده است. برآوردها نشان می‌دهد سالانه میلیاردها لیتر بنزین تنها به دلیل بازدهی پایین ناوگان فرسوده هدر می‌رود.
دو منطق در یک بحران: شکاف دولت و مجلس
اختلاف‌نظر میان پاستور و بهارستان بر سر بنزین را نباید صرفاً یک تقابل سیاسی دید. منطق دولت بر «پایداری مالی» استوار است. با یارانه‌ی بنزینی که در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۱ میلیارد دلار رسیده، دولت معتقد است که باری عظیم بر بودجه تحمیل شده که توزیع آن نیز ناعادلانه است؛ چرا که دهک‌های ثروتمند چندین برابر دهک‌های پایین از این یارانه بهره‌مند می‌شوند.
منطق دولت بر «پایداری مالی» استوار است
در مقابل، مجلس بر «تاب‌آوری اجتماعی» تأکید دارد. نمایندگان معتقدند در شرایطی که تورم بر معیشت مردم سایه انداخته، هرگونه شوک قیمتی می‌تواند پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیری داشته باشد. از نگاه مجلس، قیمت بنزین عامل ثانویه است و تا زمانی که زیرساخت‌هایی چون حمل‌ونقل عمومی و کیفیت خودروهای داخلی اصلاح نشوند، افزایش قیمت تنها فشار را بر اقشار کم‌درآمد مضاعف می‌کند بدون آنکه مصرف را به‌طور معناداری کاهش دهد.
نمایندگان مجلس معتقدند در شرایطی که تورم بر معیشت مردم سایه انداخته، هرگونه شوک قیمتی می‌تواند پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیری داشته باشد
سناریوهای روی میز؛ از سهمیه فردی تا نرخ سوم
در میان این کشمکش‌ها، سازمان بهینه‌سازی انرژی سه سناریو را بررسی می‌کند. جدی‌ترین پیشنهاد، انتقال سهمیه از «خودرو» به «فرد» است. در این طرح پیشنهادی، به هر ایرانی ماهانه ۳۰ لیتر بنزین اختصاص می‌یابد. هدف این است که یارانه سوخت به افرادی که خودرو ندارند نیز تعلق گیرد تا عدالت بازتوزیعی برقرار شود.
همچنین بحث‌هایی درباره نظام سه نرخی و حتی عرضه بنزین با نرخ‌های نزدیک به قیمت تمام‌شده در بازارهای مرزی مطرح است. با این حال، تجربه‌های ناموفقی مانند طرح آزمایشی در کرمان که با اطلاع‌رسانی ناقص همراه بود، «بحران اعتماد» را به یکی از موانع اصلی پیش روی هرگونه اقدام اصلاحی تبدیل کرده است.
پیامدهای وسیع‌تر: فقر جدید و امنیت سرمایه‌گذاری
تحلیلگران اقتصادی معتقدند بحران بنزین تنها نوک کوه یخ ناترازی‌های انرژی است. یاسر میرزایی هشدار می‌دهد که با نزدیک شدن به زمستان، ناترازی گاز به چالش اصلی تبدیل خواهد شد. این زنجیره از بحران‌ها، مستقیماً بر بازارهای مالی نیز اثرگذار است. تحلیل‌های ارائه شده در نشست‌های تخصصی نشان می‌دهد که ناترازی انرژی و کسری بودجه ۳۰۰۰ همتی، موتور محرک تورم در ماه‌های پیش‌رو خواهد بود.
در چنین شرایطی، سرمایه‌گذاران داخلی به سوی دارایی‌های امن‌تر مانند طلا و بورس سوق یافته‌اند. صادق‌الحسینی، اقتصاددان، معتقد است «فقرای جدید» که حدود یک‌سوم جامعه را تشکیل می‌دهند، بیشترین فشار را از این ناترازی‌ها متحمل می‌شوند.
ضرورت اجماع ملی
بحران بنزین در ایران به مرحله‌ای رسیده است که دیگر با راهکارهای تک‌بعدی قابل حل نیست. نگاهی به داده‌ها نشان می‌دهد که نه «صرفاً افزایش قیمت» و نه «صرفاً توصیه به صرفه‌جویی» نمی‌تواند این شکاف عظیم را پر کند.
راهکار پایدار نیازمند یک نقشه راه میان‌مدت است که در آن، اصلاح تدریجی قیمت‌ها همزمان با نوسازی جدی ناوگان حمل‌ونقل، توسعه خودروهای برقی و تقویت حمل‌ونقل عمومی پیش برود. آنچه امروز بیش از هر چیز ضرورت دارد، ایجاد یک «شفافیت حداکثری» در اطلاع‌رسانی و جلب مشارکت عمومی برای تصمیماتی است که مستقیماً با سفره و معیشت مردم گره خورده است. ایران اکنون در «استخر واقعیت» قرار دارد و تعلل در تصمیم‌گیری، تنها هزینه اصلاحات را در آینده سنگین‌تر خواهد کرد.
- برلین پس از حکم دادگاه هامبورگ، به تهران درباره پیامدهای فعالیت‌های تروریستی هشدار داد
- افزایش نگرانی نهادهای حقوق بشری درباره وضعیت بازداشت‌شدگان خوزستان، خطر صدور حکم اعدام برای 12 متهم پرونده قلعه چنعان
- گسترش خرید قسطی مواد غذایی و دارو در میان خانوارهای ایرانی
- گسست در راهبرد دیپلماسی؛ اتهام «مذاکره بدون هماهنگی با حاکمیت نظام» بر پیشانی وزارت امور خارجه ایران
- سقوط قدرت خرید و انسداد زنجیره تأمین؛ پوشاک زمستانه چگونه از سبد معیشت خارج شد؟
