پس از بیش از سه ماه جنگ و تشدید متقابل تنشها، روزنامههای غربی توافق اولیه میان ایالات متحده و ایران را بزرگترین گشایش سیاسی از زمان آغاز رویارویی دو طرف در فوریه گذشته توصیف کردند، اما هشدار دادند که مسیر رسیدن به توافق نهایی همچنان پر از مانع است.
واشنگتن و تهران شامگاه یکشنبه اعلام کردند به چارچوبی اولیه برای توقف جنگ و بازگشایی تنگه هرمز دست یافتهاند و قرار است این توافق در روزهای آینده با میانجیگری پاکستان بهطور رسمی امضا شود.
این توافق شامل توقف عملیات نظامی، مهار تنشهای منطقهای در پروندههای مرتبط با نفوذ ایران، بهویژه در لبنان، و آغاز مرحلهای تازه از مذاکرات درباره پروندههای حلنشده، در رأس آنها برنامه هستهای ایران و تحریمهای اقتصادی، است.
این توافق همچنین بازگشایی تنگه هرمز، آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده ایران و کاهش تدریجی برخی تحریمهای آمریکا علیه ایران را در بر میگیرد.
توافقی که جنگ را متوقف میکند، نه اختلاف را
خبرگزاری “رویترز” این توافق را مهمترین گام برای پایان دادن به جنگی دانست که بازارهای جهانی انرژی را متلاطم کرده و نگرانیها از گسترش درگیری در خاورمیانه را برانگیخته است، اما تأکید کرد که این توافق تکلیف مسائل اصلیای را که اساساً موجب آغاز بحران شدند، روشن نمیکند. پروندههای مربوط به غنیسازی اورانیوم، تحریمهای آمریکا و نفوذ منطقهای ایران همچنان به دورهای بعدی مذاکره در یک دوره ۶۰ روزه آرامش موکول شدهاند.
روزنامه “گاردین” نیز این توافق را بیشتر «توقفی برای مدیریت بحران» دانست تا یک حلوفصل جامع، و اشاره کرد که اسرائیل همچنان با شماری از بندهای آن، بهویژه موارد مربوط به لبنان و نقش منطقهای ایران، مخالف است و اختلافها بر سر آینده برنامه هستهای ایران نیز همچنان پابرجاست.
بازارها زودتر از همه جشن گرفتند
در مقابل، پوششهای اقتصادی غربی بر پیامدهای فوری این توافق تمرکز کردند. بازارهای اروپایی پس از اعلام تفاهم اولیه رشدهای کمسابقهای را ثبت کردند، در حالی که با کاهش نگرانیها درباره بسته شدن تنگه هرمز، یکی از مهمترین گذرگاههای دریایی انتقال نفت در جهان، قیمت نفت به پایینترین سطح خود در سه ماه گذشته رسید.
شاخصهای سهام آمریکا و اروپا نیز بهطور محسوسی افزایش یافتند؛ افزایشی که با انتظار بازگشت کشتیرانی عادی به تنگه و ازسرگیری جریان انرژی از خلیج همراه بود. همزمان، با فروکش کردن ریسکهای ژئوپلیتیکی حاکم بر بازارها در ماههای گذشته، دلار عقب نشست.
گزارشهای اقتصادی غربی بر این باور بودند که واکنش بازارها نشان میدهد سرمایهگذاران معتقدند این توافق، حتی اگر موقت باشد، احتمال بروز شوک تازه در بازارهای جهانی انرژی را کاهش میدهد.
اروپا استقبال میکند، اما چه کسی از نظر سیاسی برنده شد؟
در پایتختهای اروپایی، لحن استقبال محتاطانه بر پوشش رسانهای و مواضع رسمی غالب بود. کریستین لاگارد، رئیس بانک مرکزی اروپا، از این توافق استقبال کرد و آن را خبری مثبت برای بازارهای انرژی و اقتصاد جهانی دانست، اما گفت این توافق خطرات مرتبط با پرونده هستهای ایران را، که هنوز راهحل نهایی برای آن پیدا نشده، از میان نمیبرد.
فولکر تورک، کمیسر عالی سازمان ملل متحد در حقوق بشر، نیز از این توافق استقبال کرد و از همه طرفها خواست آن را با حسن نیت اجرا کنند و از هر اقدامی که ممکن است منطقه را دوباره به چرخه جنگ بازگرداند، پرهیز کنند.
با وجود استقبال گسترده، روزنامههای غربی درباره اینکه کدام طرف با دستاورد بیشتری از این توافق خارج شده است، اختلاف نظر داشتند. برخی تحلیلها بر این باور بودند که دولت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، توانسته به دو هدف اصلی خود، یعنی بازگشایی تنگه هرمز و توقف حملات به منافع آمریکا و متحدانش در خلیج، بدون ورود به جنگی طولانیمدت، دست یابد.
در مقابل، گزارشهای دیگری به اظهارات مقامهای ایرانی پرداختند که گفته بودند تهران واشنگتن را وادار کرده به میز مذاکره بازگردد و این توافق شامل آزادسازی بخشی از داراییهای ایران و کاهش برخی محدودیتهای اقتصادی بوده است؛ امری که به نظام ایران اجازه میدهد پس از ماهها فشار نظامی و اقتصادی نفسی تازه کند.
اسرائیل و لبنان؛ دشوارترین گره
با وجود فضای آرامش نسبی، تحلیلهای غربی بر این باور بودند که جبهه لبنان ممکن است به نخستین آزمون این توافق تبدیل شود. اسناد اولیه در گردش نشان میدهد که توقف عملیات نظامی لبنان را نیز در بر میگیرد، اما ادامه حملات متقابل میان اسرائیل و «حزبالله» میتواند کل مسیر دیپلماتیک را تهدید کند.
در این زمینه، مقامهای اسرائیلی گفتند بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، به رئیسجمهور ترامپ اطلاع داده است که اسرائیل خود را ملزم به بند مربوط به لبنان در توافق با ایران نمیداند و توضیح داده که اسرائیل «هیچ ترتیبی را که آزادی عملش علیه حزبالله را محدود کند، نخواهد پذیرفت».
به گفته مقامهای اسرائیلی، نتانیاهو همچنین به ترامپ گفته است که اسرائیل از لبنان عقبنشینی نخواهد کرد، ارتش اسرائیل در مواضع کنونی خود باقی خواهد ماند و عملیاتش علیه «حزبالله» را ادامه خواهد داد؛ موضوعی که وبسایت “واینت” وابسته به روزنامه اسرائیلی “یدیعوت آحرونوت” گزارش داده است.
برآوردهای غربی نشان میدهد هرگونه تشدید میدانی در لبنان در روزهای آینده میتواند به مخالفان این توافق در داخل آمریکا، ایران و اسرائیل فرصت دهد تا پیش از امضای نهایی، آن را ناکام بگذارند.
آتشبس یا آغاز یک حلوفصل؟
در حالی که بیشتر روزنامههای غربی بر اهمیت این توافق اتفاق نظر دارند، همزمان بر شکنندگی آن نیز تأکید میکنند. موفقیت تفاهم کنونی به توانایی دو طرف برای عبور از آتشبس و رسیدگی به پروندههای پیچیدهتر بستگی دارد؛ در رأس آنها برنامه هستهای ایران، تحریمهای آمریکا و آینده نفوذ منطقهای ایران.
از همین رو، روزها و هفتههای پیش رو از خودِ اعلام توافق مهمتر به نظر میرسد، زیرا مشخص خواهد کرد که آیا این توافق صرفاً آتشبسی موقت است که هزینههای جنگ آن را تحمیل کرده، یا آغاز مسیری سیاسی تازه میان واشنگتن و تهران پس از دههها رویارویی و تنش.
