باکو و ایروان در کانون یک بازی بزرگ دیپلماتیک و راهبردی قرار گرفتهاند که میتواند توازن قوا را در منطقه حساس قفقاز جنوبی برای همیشه تغییر دهد. اتحادیه اروپا با تکیه بر ابزارهای اقتصادی و حمایتهای سیاسی، ورود قدرتمندتر خود را به این منطقه آغاز کرده تا نفوذ سنتی همسایگان قدرتمندی همچون روسیه و ایران را به چالش بکشد. این پویاییهای تازه که پس از تحولات جدی ژئوپلیتیکی، بحرانهای ترانزیتی و تغییر تمایلات دیپلماتیک ارمنستان شتاب گرفته است، قفقاز را به صحنه رقابت آشکار میان غرب و بازیگران منطقهای بدل میسازد.
در این میان، تلاش بروکسل برای تثبیت مسیرهای جدید مواصلاتی و امنیتی، نهتنها مرزهای اقتصادی منطقه را بازتعریف میکند، بلکه هشداری جدی برای پایتختهایی است که دههها خود را شاهراههای بلامنازع انتقال کالا و انرژی میان شرق و غرب میدانستند.
بر پایه گزارشهای خبرگزاری رویترز، اتحادیه اروپا اعلام کرد اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، به زودی سفر مهمی را به آذربایجان و ارمنستان آغاز خواهد کرد. بر اساس بیانیه رسمی سخنگوی کمیسیون اروپا، این سفر قرار است در روز چهارشنبه ۱۰ تیر ۱۴۰۵ (۱ ژوئیه ۲۰۲۶) با ورود وی به باکو آغاز شده و سپس در روز پنجشنبه با سفر به ایروان ادامه یابد. این سفر دیپلماتیک که با همراهی مارتا کوس، کمیسر توسعه اتحادیه اروپا، انجام میشود، نشاندهنده تلاش جدی بروکسل برای به نمایش گذاشتن حمایت همهجانبه از ارمنستان در برابر فشارهای اقتصادی و سیاسی مسکو و همچنین گسترش نقش راهبردی اروپا در قفقاز جنوبی است.
پشتوانههای مالی و سیاسی اروپا برای ارمنستان
این سفر دورهای درست در شرایطی انجام میشود که نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، پس از یک کارزار انتخاباتی پرچالش، بار دیگر قدرت را در این کشور به دست گرفته است. بر اساس نتایج رسمی انتخابات پارلمانی ارمنستان که در تاریخ ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ (۷ ژوئن ۲۰۲۶) برگزار شد، حزب پیمان مدنی به رهبری پاشینیان با کسب نزدیک به ۵۰ درصد آرا و تصاحب ۶۴ کرسی از کل ۱۰۵ کرسی پارلمان، بر رقیب حامی روسیه خود یعنی حزب «ارمنستان مقتدر» به رهبری سامول کاراپتیان پیروز شد تا مسیر همگرایی با غرب را با قاطعیت بیشتری دنبال کند. ناظران بینالمللی تأکید کردهاند که این انتخابات با وجود مداخلات و اعمال تحریمهای تجاری شدید روسیه علیه صادرات ارمنستان برگزار شد؛ در حالی که مسکو متقابلاً غرب را به دخالت در امور داخلی ایروان متهم میکرد.
در پاسخ به این فشارهای تنبیهی کرملین، کمیسیون اروپا در تاریخ ۳۰ خرداد ۱۴۰۵ (۱۹ ژوئن ۲۰۲۶) به سرعت وارد عمل شد و مبلغ ۳۴ میلیون یورو کمک مالی فوری به ایروان پرداخت کرد. بر پایه بیانیه رسمی اتحادیه اروپا، این کمک مالی بخشی از بسته حمایتی ۵۰ میلیون یورویی است که با هدف کاهش آسیبهای ناشی از محدودیتهای تجاری مسکو بر بخش خصوصی ارمنستان طراحی شده است. مارتا کوس، کمیسر توسعه اروپا، اعلام کرد که اتحادیه اروپا قاطعانه در کنار ارمنستان به عنوان کشوری مستقل و دموکراتیک ایستاده است و برای پیگیری این برنامهها در تاریخ ۱۵ تیر ۱۴۰۵ (۵ ژوئیه ۲۰۲۶) به ایروان سفر خواهد کرد. این تحولات در پی نخستین نشست رسمی دوطرف در تاریخ ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ (۵ مه ۲۰۲۶) با حضور آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا، شکل جدیتری به خود گرفته است.
کریدور میانی و دیپلماسی انرژی در باکو
اگرچه بخش مهمی از اهداف بروکسل بر تقویت جایگاه ارمنستان متمرکز است، اما حضور فون در لاین در باکو نشان میدهد که اروپا قفقاز جنوبی را به عنوان یک گره مواصلاتی راهبردی در حوزه انرژی و امنیت مینگرد. این نخستین سفر رئیس کمیسیون اروپا به باکو از تیر ۱۴۰۱ (ژوئیه ۲۰۲۲) به شمار میرود؛ دورانی که در آن تفاهمنامهای راهبردی برای افزایش صادرات گاز آذربایجان به اروپا تا سال ۱۴۰۶ (۲۰۲۷) امضا شد.
به گزارش رسانه کییف پست، قفقاز جنوبی اکنون قطعهای کلیدی از پازل اروپا برای تقویت «کریدور میانی» است؛ مسیر ترانزیتی، انرژی و دیجیتالی که اروپا را از طریق ترکیه، قفقاز و دریای خزر به آسیای مرکزی و چین متصل میکند. این مسیر میتواند سهم بزرگی از تجارت اوراسیا را بدون نیاز به عبور از خاک روسیه یا ایران جابجا کند؛ موضوعی که مارتا کوس نیز بر اهمیت حیاتی آن برای امنیت تجاری اروپا تأکید کرده است.
«طرح ترامپ»؛ کریدور صلح یا محور تنش؟
یکی از جنجالیترین ابعاد بازچینی ساختار قدرت در منطقه، طرح موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» یا همان کریدور «تیارآیپیپی» (TRIPP) است. بر اساس گزارشهای تفصیلی خبرگزاری رویترز، این طرح در جریان نشست سران ارمنستان و آذربایجان با میانجیگری دونالد ترامپ در کاخ سفید در تاریخ ۱۷ مرداد ۱۴۰۴ (۸ اوت ۲۰۲۵) پایهگذاری شد.
این کریدور پیشنهادی که در امتداد یک مسیر ۴۳ کیلومتری در منطقه سیونیک ارمنستان و موازی با مرز ایران عبور میکند، قرار است بدون مانع، بخش اصلی خاک آذربایجان را به نخجوان و سپس ترکیه متصل سازد. بر پایه مفاد این توافق، حاکمیت مسیر در اختیار ارمنستان میماند اما حق انحصاری توسعه آن برای مدت ۹۹ سال به ایالات متحده واگذار میشود؛ توافقی که با سفر غیرمنتظره مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، به ارمنستان در اواخر مه ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵) وارد فاز اجرایی و عملیاتی شده است.
نگرانیهای عمیق تهران و مسکو از نظم ترانزیتی جدید
شکلگیری این نظم ترانزیتی، واکنشهای تند و نگرانیهای عمیق راهبردی را در تهران و مسکو برانگیخته است. بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، علیاکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی ایران، پیشتر با لحنی هشدارآمیز تأکید کرده بود که این مسیر هرگز به «گذرگاه متعلق به ترامپ» تبدیل نخواهد شد. دغدغه اصلی ایران این است که اتصال مستقیم باکو به نخجوان و ترکیه بدون نیاز به خاک ایران، موقعیت ژئوپلیتیکی تهران را کاهش داده و مرزهای شمالغربی کشور را با چالش مواجه کند. از سوی دیگر، روسیه نیز نگران حذف نیروهای مرزبانی خود از مرزهای ارمنستان و فرسایش نفوذ تاریخیاش در قفقاز به نفع ناظران و شرکتهای غربی است.
حقوق بشر و ضرورت صلح پایدار
با وجود هیاهوهای ترانزیتی، صلح در قفقاز بدون حل چالشهای انسانی ناممکن است. سازمان دیدهبان حقوق بشر در گزارشهای خود هشدار داده است که آذربایجان هنوز گام ملموسی برای تضمین بازگشت امن و آبرومندانه بیش از ۱۰۰ هزار آواره ارمنی که در شهریور ۱۴۰۲ (سپتامبر ۲۰۲۳) در پی سقوط قرهباغ ناچار به فرار شدند، برنداشته است؛ موضوعی که هرگونه معاهده صلح را به توافقی صرفاً ژئوپلیتیکی و شکننده بدل میکند.
در نهایت، سفر رئیس کمیسیون اروپا، نمادی از موازنه ظریف و پرمخاطره بروکسل میان سه هدف عمده است: حمایت از ارمنستان، تامین نیازهای انرژی از آذربایجان، و توسعه مسیرهای تجاری مستقل از نفوذ شرق. با این حال، اگر منافع کلان قدرتها بر حقوق اساسی ساکنان بومی قفقاز سایه افکند، این منطقه بهجای دستیابی به صلح پایدار، مجدداً به میدان جنگهای فرسایشی بدل خواهد شد.
