سفر اخیر وزیر امور خارجه ایران به پایتخت عراق، سرفصل جدیدی از هماهنگی‌های دیپلماتیک دوجانبه میان تهران و بغداد را رقم زده است؛ رایزنی‌هایی که این بار فراتر از موضوعات رایج مرزی، امنیتی و اقتصادی، بر روی جزئیات اجرایی یک آیین مذهبی و سیاسی فرامرزی تمرکز دارد.
این برنامه‌ریزی‌ها که به منظور هماهنگی برای تشییع پیکر علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، در شهرهای مذهبی و زیارتی عراق انجام می‌شود، نشان‌دهنده تلاش نظام‌مند دستگاه دیپلماسی ایران برای پیوند زدن این رویداد بزرگ به لایه‌های نفوذ منطقه‌ای خود در همسایگی غربی است.
رایزنی‌های دیپلماتیک در بغداد و تشکیل ستادهای مشترک
سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در روز یکشنبه ۷ تیر ۱۴۰۵، که برابر با ۲۸ ژوئن ۲۰۲۶ (۷ تیر ۱۴۰۵) انجام شد، حامل پیامی بی‌سابقه در روابط دو کشور بود. اعلام رسمی عراقچی مبنی بر تلاش بربای هماهنگی برگزاری بخشی از مراسم تشییع در عراق، عملاً این آیین را از چارچوب داخلی خارج کرده و ابعاد منطقه‌ای نوینی به آن بخشیده است. به گزارش خبرگزاری آناتولی، عراقچی پس از دیدار با همتای عراقی خود، فواد حسین، در نشست خبری مشترک در بغداد اعلام کرد که تهران و بغداد در حال هماهنگی سازوکاری ویژه و متمایز برای برپایی این مراسم در اماکن مذهبی شیعیان در عراق هستند. هم‌زمان، خبرگزاری الجزیره نیز در گزارش خود در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۶ (۷ تیر ۱۴۰۵) تایید کرد که طرفین درباره جزئیات «سازوکار تشییع» در عتبات عالیات عراق وارد گفتگوهای جدی و عملیاتی شده‌اند.
این هماهنگی‌ها با ورود مستقیم دفتر نخست‌وزیری عراق به فاز اجرایی، به سطح بالاتری از همکاری‌های رسمی میان دو دولت ارتقا یافته است. بر اساس گزارش پایگاه خبری تابناک به نقل از بیانیه‌های رسمی وزارت امور خارجه ایران، عراقچی در جریان این سفر با احسان العوادی، رئیس دفتر نخست‌وزیر عراق و رئیس کمیته عالی نخست‌وزیری برای هماهنگی مراسم تشییع، دیدار و گفتگو کرد. در این نشست راهبردی، علی‌اکبر پورجمشیدیان، معاون وزیر کشور ایران و رئیس ستاد برگزاری مراسم تشییع، در کنار سیدمهدی مصطفوی، از مقام‌های ارشد دفتر رهبر پیشین، حضور داشتند تا ابعاد امنیتی و لجستیکی این حرکت فرامرزی را با طرف عراقی هماهنگ کنند. در نهایت مقرر شد که ارتباط تنگاتنگ میان ستاد ایرانی و کمیته عالی عراقی در روزهای آینده برای نهایی کردن ریزبرنامه‌ها ادامه یابد.
مسیرهای تشییع؛ از خیابان‌های پایتخت تا بین‌الحرمین
طرح تشییع پیکر رهبر پیشین ایران در خارج از کشور، ابتدا با ابهاماتی همراه بود. بر اساس گزارش شبکه تلویزیونی افغانستان اینترنشنال، علیرضا زاکانی، شهردار تهران، پیش از این در روز چهارشنبه ۲۷ خرداد ۱۴۰۵، برابر با ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۷ خرداد ۱۴۰۵)، اشاره کرده بود که پیکر پس از تهران و قم، برای تشییع به عراق منتقل خواهد شد؛ اظهاراتی که در آن مقطع به دلیل موضع‌گیری‌های قبلی مقامات مبنی بر انحصار تشییع در داخل کشور، شگفتی ناظران را برانگیخت. اما بیانات اخیر وزیر امور خارجه ایران نشان داد که برنامه هماهنگ‌شده با عراق بسیار فراتر از گمانه‌زنی‌های اولیه است. عراقچی از شهرهای بغداد، کاظمین، کربلا و نجف به عنوان ایستگاه‌های اصلی تشییع در عراق یاد کرده است.
بر اساس برنامه زمانی رسمی که توسط دفتر حفظ و نشر آثار رهبر پیشین جمهوری اسلامی منتشر شده و خبرگزاری برنا نیز آن را منعکس کرده است، مراسم وداع عمومی در مصلای تهران برای روزهای شنبه و یکشنبه ۱۳ و ۱۴ تیر ۱۴۰۵، برابر با ۴ و ۵ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۳ و ۱۴ تیر ۱۴۰۵) برنامه‌ریزی شده است. پس از آن، آیین تشییع در روز دوشنبه ۱۵ تیر (۶ ژوئیه ۲۰۲۶) در تهران و روز سه‌شنبه ۱۶ تیر (۷ ژوئیه ۲۰۲۶) در شهر قم برگزار خواهد شد. به گزارش الجزیره، کاروان انتقال پیکر به عراق برای روز ۱۷ تیر (۸ ژوئیه ۲۰۲۶) تنظیم شده است تا تشییع مردمی در شهرهای زیارتی عتبات انجام شود. در نهایت، آیین تدفین در روز پنجشنبه ۱۸ تیر ۱۴۰۵، برابر با ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۸ تیر ۱۴۰۵) در مشهد و در جوار حرم امام رضا صورت خواهد گرفت. همچنین بر اساس گزارش‌های تکمیلی رسانه‌های داخلی از جمله خبرگزاری صدا و سیما، آستان‌های مقدس علوی، حسینی و عباسی در کنار سازمان حشد الشعبی و وزارتخانه‌های ترابری و کشور عراق، ارکان لجستیکی این رویداد فرامرزی را بر عهده دارند.
چالش‌های توازن سیاسی و افکار عمومی در عراق
اضافه شدن بغداد و کاظمین به شهرهای مقصد تشییع نشان می‌دهد که تهران فراتر از یک مراسم مذهبی سنتی در شهرهای زیارتی، به دنبال به تصویر کشیدن یک پیوند سیاسی و حاکمیتی عمیق با دولت مرکزی عراق است. با این حال، تحلیلگران معتقدند این رویداد آزمونی دشوار برای حاکمیت بغداد در مدیریت توازن خواهد بود. عراق طی دو دهه گذشته همواره یکی از حساس‌ترین جغرافیاها در رقابت‌های منطقه‌ای بوده است. در حالی که نفوذ سیاسی، مذهبی و اقتصادی ایران در لایه‌های مختلف حاکمیتی عراق مشهود است، بخشی از افکار عمومی این کشور، به‌ویژه پس از جنبش‌های اعتراضی سال‌های اخیر، نسبت به مداخلات خارجی حساسیت بالایی دارند.
اندیشکده بین‌المللی چتم‌هاوس در تحلیلی که در ۱۲ مارس ۲۰۲۶ (۲۱ اسفند ۱۴۰۴) منتشر کرد، هشدار داده بود که هرگونه تنش یا رویداد با نمادهای تند سیاسی در این جغرافیا می‌تواند به دلیل هم‌مرز بودن عراق با ایران و تمرکز منافع ایالات متحده، ثبات امنیتی منطقه را به چالش بکشد. از این رو، دولت عراق ناگزیر است تشییع پیکر رهبری را که دهه‌ها معمار اصلی شبکه نفوذ ایران در منطقه بود، به گونه‌ای مدیریت کند که حساسیت‌های داخلی تحریک نشود و امنیت به طور کامل برقرار بماند.
میراث سی و هفت ساله در ترازوی تاریخ
علی خامنه‌ای که پس از سی و هفت سال رهبری، در تاریخ ۹ اسفند ۱۴۰۴، برابر با ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) در جریان حملات هوایی مشترک ایالات متحده و اسرائیل به تهران کشته شد، بدون شک تاثیرگذارترین چهره در هدایت سیاست‌های منطقه‌ای و داخلی ایران در دهه‌های اخیر بود. برای حامیان نظام، این مراسم وداع نشانه‌ای از وفاداری تاریخی و پیوند مذهبی میان دو ملت همسایه است؛ چنان‌که استاندار تهران اخیراً به آمادگی و ثبت‌نام بیش از یک میلیون و هفتصد هزار شهروند عراقی برای حضور در این مراسم اشاره کرده است. اما برای مخالفان و منتقدان، این رویداد یادآور دورانی پر از چالش‌های عمیق اقتصادی، سرکوب‌های داخلی و تقابل‌های پرهزینه منطقه‌ای است.
با گشایش این فصل جدید از همکاری دیپلماتیک میان تهران و بغداد، مراسم وداع با رهبر پیشین از دیوارهای مصلای تهران فراتر رفته و به رخدادی با پیامدهای عمیق منطقه‌ای تبدیل شده است که بازتاب‌های آن نه تنها در ایران، بلکه در سراسر خاورمیانه رصد خواهد شد.
