پایتخت ایران در حالی روزهای پس از مرگ علی خامنه‌ای را سپری می‌کند که شهر به یک دژ نظامی شباهت یافته است. در حالی که «مشت‌های گره‌کرده» همچنان به عنوان نماد تقابل ایدئولوژیک بر دیوارهای میدان انقلاب خودنمایی می‌کنند، حضور هیئت‌های دیپلماتیک از کشورهای همسایه و قدرت‌های جهانی همسو، تلاش نظام برای نمایشِ «تداوم ثبات» و «هژمونی منطقه‌ای» را نشان می‌دهد. مراسم روز جمعه در مصلای تهران، فراتر از یک آیین مذهبی، به مانوری برای بازتعریفِ وزنِ استراتژیک ایران در جغرافیای سیاسی منطقه تبدیل شده است.
همگرایی منطقه‌ای و شرق‌گرایی در تالار مصلا
حضور بیش از ۱۰۰ هیئت خارجی در تهران، تلاش سیستماتیک نهادهای قدرت در ایران را برای نشان دادن نفوذ منطقه‌ای و عدم انزوای دیپلماتیک بازتاب می‌دهد. در این میان، حضور کشورهای همسایه و متحدان استراتژیک در یک سطح اهمیت و به صورت یکپارچه، نشان‌دهنده اولویت‌بندی جدید تهران در سیاست خارجی است.
در حالی که کشورهای غربی و حامیان اسرائیل از حضور در این مراسم منع شده بودند، حضور قدرت‌های بزرگ بلوک شرق، پازلِ استراتژیک ایران را تکمیل کرد. دیمیتری مدودف، نایب‌رئیس شورای امنیت روسیه و فرستاده ویژه ولادیمیر پوتین، به همراه هیئت بلندپایه چینی به ریاست معاون رئیس کنگره این کشور، بر بالین پیکر رهبر پیشین ایران حاضر شدند.
این حضورِ همزمان، پیامی صریح به واشینگتن مخابره می‌کند؛ تهران حتی در دوره گذار و در خلأ رهبریِ کاریزماتیکِ سابق، همچنان از حمایت لجستیک و سیاسی متحدان بین‌المللی خود برخوردار است. تحلیلگران معتقدند حضور روسیه و چین در این مراسم، بیش از آنکه جنبه عاطفی داشته باشد، بر مبنایِ تضمین «بقای ساختار سیاسی» ایران و تداوم قراردادهای امنیتی و اقتصادی بلندمدت است.
زبانِ سخت؛ از محراب تا ستاد کل
در حالی که فضای دیپلماتیک بر «ثبات» تأکید داشت، لحن مقامات نظامی و مذهبی ایران در حاشیه مراسم کاملاً تهاجمی و مبتنی بر بازدارندگی بود. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با صدور بیانیه‌ای صریح، هرگونه «خطای محاسباتی» از سوی دشمنان (آمریکا و اسرائیل) در دوره انتقال قدرت را با «پاسخی کوبنده‌تر از همیشه» پیوند داد.
احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران، که پس از یک دوره غیبت طولانی در فضای عمومی و در میانه شایعاتِ جنگی ظاهر شد، بر استمرار «مسیر خامنه‌ای» تأکید کرد. او با بیانی که معطوف به جبهه داخلی و خارجی بود، مرگ رهبر سابق را عاملی برای «انسجام بیشتر اسلام» و «شکست آرزوی تسلیم ایران» دانست. این سخنان در کنار حضور گسترده فرماندهان ارشد نظامی از جمله قرارگاه خاتم‌الانبیا و ستاد ارتش، تلاشی بود تا نشان دهد ارکان سخت قدرت در ایران علیرغم تغییر در رأس، دچار تزلزل نشده است.
همزمان، در تریبون نماز جمعه تهران، احمد خاتمی با زبانی صلب‌تر، به بازتولید گفتمانِ ضداستکباری پرداخت. او با توصیف نفرت از آمریکا به عنوان بخشی از «ذاتِ» پیروان نظام، بر استمرارِ تقابل تأکید کرد. این همپوشانی میانِ دیپلماسیِ همسایگی در مصلّی و تهدیدهای ایدئولوژیک در نماز جمعه، نشان‌دهنده تاکتیکِ «دستِ دستکش‌دار و دستِ آهنین» ایران در مواجهه با فشارهای بین‌المللی است.
ترانزیتِ پیکر؛ ژئوپلیتیکِ سوگواری
مسیر تعیین‌شده برای تشییع و تدفین —از تهران به قم، سپس به شهرهای مذهبی عراق (نجف و کربلا) و در نهایت به مشهد— خود حاوی یک تحلیلِ عمیقِ سیاسی است. عبور دادن پیکر از مرزهای بین‌المللی و گرداندن آن در شهرهای عراق، مانوری است برای نمایشِ پیوندِ غیرقابلِ گسست میانِ جغرافیایِ مذهبی و نفوذ سیاسی ایران در عراق. این ترانزیت، نه تنها ابزاری برای تثبیتِ جایگاهِ مذهبی رهبری در جهان تشیع است، بلکه پیامی است به رقبا مبنی بر اینکه حوزه نفوذ ایران همچنان فراتر از مرزهای رسمی آن باقی مانده است.
چشم‌انداز آینده؛ تهران در دوراهی
مراسم وداع با علی خامنه‌ای، نقطه‌گذاریِ تاریخی برای جمهوری اسلامی محسوب می‌شود. حضور نمایندگان طیف وسیعی از کشورها از همسایگان درجه یک گرفته تا قدرت‌های جهانی و حتی گروه‌های شبه‌نظامی متحد (مانند طالبان، حشدالشعبی و جهاد اسلامی)، تلاشی بود برای ارائه تصویری مقتدر از ایرانی که همچنان بر مدار خود می‌چرخد.
با این حال، تضاد میان حضورِ عمل‌گرایانه دیپلمات‌هایی چون نچیروان بارزانی و جودت یلماز با تهدیدهای آتشینِ فرماندهان نظامی، نشان‌دهنده چالشِ بنیادینی است که ایران در دوران جدید با آن روبروست. پایتخت ایران در حالی خود را برای مراسم نهایی تدفین در ۹ ژوئیه در مشهد آماده می‌کند که جامعه بین‌الملل، نه به شکوهِ مراسم، بلکه به نتایجِ عملیِ این انتقالِ قدرت در سیاست‌های کلان منطقه‌ای چشم دوخته است. تهران در میانه مراسم سوگواری، عملاً در حال مذاکره‌ای پنهان برای تثبیتِ هژمونی خود در دنیای پس از خامنه‌ای است.
- افزایش نگرانی نهادهای حقوق بشری درباره وضعیت بازداشت‌شدگان خوزستان، خطر صدور حکم اعدام برای 12 متهم پرونده قلعه چنعان
- گسترش خرید قسطی مواد غذایی و دارو در میان خانوارهای ایرانی
- گسست در راهبرد دیپلماسی؛ اتهام «مذاکره بدون هماهنگی با حاکمیت نظام» بر پیشانی وزارت امور خارجه ایران
- سقوط قدرت خرید و انسداد زنجیره تأمین؛ پوشاک زمستانه چگونه از سبد معیشت خارج شد؟
- رد سناریوی هسته‌ای و نیروی زمینی؛ بازتعریف ابعاد تنش نظامی میان واشنگتن و تهران
