خاورمیانه بار دیگر خود را در آستانه دور جدیدی از تنشهای فزاینده میبیند؛ جایی که توافقهای دیپلماسی نوپا و تفاهمهای امنیتی موقت، زیر بار سنگین واقعیتهای میدانی در لبنان و یمن در حال فرسوده شدن هستند. تحولات اخیر در مرزهای جنوبی لبنان پس از امضای توافق امنیتی واشنگتن و رویارویی پدافندی نیروهای یمن با جنگندههای ائتلاف سعودی در آسمان صنعا، نشان میدهند که صلح پایدار در این منطقه همچنان هدفی دستنیافتنی است.
این رخدادهای همزمان به خوبی آشکار میسازند که چگونه بحرانهای محلی با محاسبات و رقابتهای راهبردی میان ایران، اسرائیل، ایالات متحده و کشورهای خلیج فارس گره خوردهاند.
توافقنامه واشنگتن؛ صلح روی کاغذ و بنبست در میدان
به گزارش خبرگزاری رویترز و تاییدیه وزارت امور خارجه ایالات متحده، در تاریخ ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶ (۵ تیر ۱۴۰۵) سندی تحت عنوان «چارچوب سهجانبه امنیتی» میان اسرائیل و لبنان با میانجیگری واشنگتن به امضا رسید. این توافق که با حمایت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا و هدایت مارکو روبیو، وزیر امور خارجه این کشور پس از پنج دور مذاکره به دست آمد، نخستین تلاش دیپلماتیک دوجانبه میان بیروت و تلآویو از زمان توافق نافرجام ۱۷ مه ۱۹۸۳ (۲۷ اردیبهشت ۱۳۶۲) است. بر اساس مفاد این چارچوب، ارتش لبنان موظف است به تدریج حاکمیت خود را در دو منطقه آزمایشی در جنوب مستقر کند. این روند منوط به خلع سلاح کامل حزبالله و برچیدن زیرساختهای نظامی آن است تا در مقابل، ارتش اسرائیل به صورت مرحلهای عقبنشینی کند.
با این حال، تحلیلهای انستیتو واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک نشان میدهند که این فرمول حاوی تضادهای بنیادینی است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، صراحتاً اعلام کرده که خروج کامل ارتش اسرائیل از جنوب لبنان تنها زمانی صورت میگیرد که خطر حزبالله برطرف شده باشد. تحلیلگران هشدار میدهند گره زدن خروج اسرائیل به شرطی که دولت لبنان ابزار مادی یا اجماع سیاسی برای اجرای آن را ندارد، به اسرائیل بهانهای برای حضور نظامی بلندمدت در جنوب میدهد.
مخالفت سرسختانه حزبالله و تداوم حملات هوایی اسرائیل
در جبهه داخلی لبنان، توافق امنیتی واشنگتن با مقاومت شدید مواجه شد. به گزارش رسانههای منطقه از جمله خبرگزاری ملی لبنان، نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله، در تاریخ ۲۷ ژوئن ۲۰۲۶ (۶ تیر ۱۴۰۵) این سند را «خفتبار، باطل و تسلیم محض حاکمیت ملی در برابر اسرائیل» خواند. او تصریح کرد که پیوند زدن خروج اسرائیل با خلع سلاح مقاومت، خط قرمزی است که حزبالله هرگز از آن عبور نخواهد کرد. حسن فضلالله، عضو پارلمان لبنان، نیز هشدار داد که تلاش برای تحمیل این شرایط میتواند کشور را به سمت جنگ داخلی بکشاند. حتی نبیه بری، رئیس پارلمان لبنان، ضمن دعوت به آرامش، ابراز نگرانی کرد که این توافق ممکن است جرقه اختلافات داخلی جدیدی باشد.
عمق شکنندگی این توافق زمانی آشکارتر شد که حملات نظامی متوقف نشدند. به گزارش خبرگزاری ملی لبنان، درست یک روز پس از امضای توافق، پهپادهای اسرائیلی منطقه نبطیه الفوقا را هدف قرار دادند. ارتش اسرائیل اعلام کرد هدف این حمله ترور فردی بوده که تهدیدی علیه نیروهایش ایجاد میکرده است. فراتر از این، روزنامه داون در گزارشی از بیروت در تاریخ ۴ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۳ تیر ۱۴۰۵) نوشت که جنگندههای اسرائیلی دستکم سه حمله جدید به مناطقی از جمله براعشیت در بنتجبیل، نبطیه الفوقا و صدیقین در نزدیکی صور انجام دادهاند که چندین زخمی برجای گذاشته است. عفو بینالملل معتقد است با وجود بازگشت بیش از ۶۴۶ هزار آواره، حدود ۵۰۰ هزار شهروند لبنانی به دلیل ادامه حضور ارتش اسرائیل و تخریب خانهها قادر به بازگشت نیستند.
تنش پدافندی در آسمان یمن; رویارویی برای پرواز تهران-صنعا
در همین حال، اوضاع در یمن مسیر خطرناکی را در پیش گرفته است. به گزارش شبکه الجزیره در تاریخ ۳ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۲ تیر ۱۴۰۵)، حوثیها مدعی شدند که با شلیک موشکهای پدافند هوایی، جنگندههای ائتلاف سعودی را که درصدد ممانعت از فرود یک فروند هواپیمای غیرنظامی ایرانی در فرودگاه بینالمللی صنعا بودند، مجبور به عقبنشینی کردهاند. یحیی سریع، سخنگوی نظامی حوثیها، اعلام کرد این هواپیما حامل بیش از ۲۰۰ بیمار و مسافر یمنی بود که پس از سالها محاصره، پروازی تاریخی را میان تهران و صنعا رقم زد. به دنبال این حادثه، حوثیها شکست محاصره را جشن گرفتند و یحیی سریع تهدید کرد که در صورت تکرار نقض حریم هوایی، فرودگاهها و تاسیسات حیاتی عربستان سعودی هدف حملات همهجانبه قرار خواهند گرفت.
واکنش تند ریاض و خطر ویرانی زیرساختها
در واکنش به این رویداد، ترکی المالکی، سخنگوی رسمی ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی، در تاریخ ۴ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۳ تیر ۱۴۰۵) تهدیدهای حوثیها را به شدت محکوم کرد. به گزارش خبرگزاری رسمی عربستان (اسپا)، ترکی المالکی مدعی شد که این اظهارات تلاشی از سوی حوثیها برای فرار از پاسخگویی در قبال فاجعه اقتصادی داخلی است. وی تاکید کرد که ائتلاف با «اراده و نیرویی بیسابقه» به هرگونه تعرض به خاک، شهروندان یا داراییهای ملی عربستان سعودی پاسخ خواهد داد. المالکی هشدار داد رفتارهای تهاجمی حوثیها، تاسیسات حیاتی یمن از جمله بنادر حدیده، الصلیف، راس عیسی و فرودگاه صنعا را در معرض نابودی قرار میدهد. همزمان، شورای رهبری ریاستجمهوری یمن به ریاست رشاد العلیمی، فرود آمدن این هواپیما بدون هماهنگی را نقض آشکار حاکمیت ملی کشور خواند.
جمعبندی؛ پیوند راهبردی جبهههای خاورمیانه
واقعیتهای جاری در لبنان و یمن نشان میدهند که امنیت در خاورمیانه تفکیکناپذیر است. در لبنان، اصرار بر خلع سلاح حزبالله به عنوان پیششرط عقبنشینی اسرائیل، توافق واشنگتن را به بنبست کشانده است. در یمن نیز ورود مستقیم پرواز تهران-صنعا و واکنش نظامی حوثیها، آرامش موقت میان عربستان و صنعا را در معرض فروپاشی قرار داده است. هر دو جبهه به طور مستقیم به رقابتهای کلان منطقهای میان محور مقاومت با حمایت ایران از یک سو و ائتلاف آمریکا، اسرائیل و کشورهای عربی از سوی دیگر گره خوردهاند. تا زمانی که این پیوندهای راهبردی و تضادهای بنیادین حل نشوند، هر حادثه موضعی در مرزهای جنوب لبنان یا آسمان صنعا میتواند کل منطقه را به کام یک حریق بزرگتر بکشاند.
