نظام سلامت ایران با پارادوکسی پیچیده روبرو شده است؛ در حالی که سالانه هزاران پرستار از دانشگاهها فارغالتحصیل میشوند، مراکز درمانی، بهویژه در کلانشهرهایی چون تهران، با بحران کمبود نیرو و صندلیهای خالی استخدامی دستوپنج نرم میکنند. گزارشهای اخیر نشان میدهد که شکاف عمیق میان تورم و دریافتی پرستاران، نهتنها انگیزه ورود به حرفه را از بین برده، بلکه موجی از «ترک خدمت» و «مهاجرت به مشاغل کاذب» را رقم زده است. این وضعیت در حالی رخ میدهد که ایران به سوی میانسالی جمعیت حرکت میکند و نیاز به مراقبتهای پرستاری تخصصی در دهه آینده، افزایشی ۳۰ درصدی خواهد داشت.
تهران؛ مقصد پرهزینه و صندلیهای بدون متقاضی
یکی از تکاندهندهترین آمارهای اخیر در حوزه سلامت، خالی ماندن حدود ۸۰۰ ظرفیت استخدامی پرستاری در تهران در آخرین آزمون وزارت بهداشت است. احمد نجاتیان، رئیس سازمان نظام پرستاری، در گفتوگو با خبرگزاری «ایلنا»، این پدیده را نتیجه مستقیم عقبماندگی شدید درآمد پرستاران از نرخ تورم در شهرهای بزرگ میداند. به گفته وی، پرستارانی که پیشتر از استانهای محروم به امید کار به تهران مهاجرت میکردند، اکنون حتی در صورت بیکاری در زادگاه خود، حاضر به پذیرش هزینههای گزاف زندگی در پایتخت با حقوقهای فعلی نیستند.
این مسئله تنها محدود به پایتخت نیست؛ استانهای مرزی و محرومی مانند هرمزگان نیز با چالش مشابهی روبرو هستند. یوسف رحیمی، نایبرئیس اول شورای عالی نظام پرستاری، در گفتوگو با «ایسنا» تأکید میکند که وقتی دانشآموختهای مشاهده میکند حقوق دریافتیاش حتی کفاف اجارهبها را نمیدهد، به گزینههایی چون فعالیت در حوزههای زیبایی، مشاغل پدری یا حتی خانهنشینی روی میآورد. به گفته وی، بخش بزرگی از جامعه پرستاری را زنان تشکیل میدهند که گاه به دلیل هزینه بالای مهدکودک و پرستار فرزند (که ممکن است با کل حقوقشان برابری کند)، ترجیح میدهند از چرخه اشتغال خارج شوند.
آموزش مازاد و جذب حداقلی؛ گسست در سیاستگذاری
بررسی آمارهای رسمی نشاندهنده یک عدم توازن ساختاری در مدیریت منابع انسانی است. سالانه حدود ۱۵ هزار پرستار در کشور تربیت میشوند، اما ظرفیت جذب سالانه دولتی به سختی به ۵ هزار نفر میرسد. در بازه زمانی چهار ساله اخیر، حدود ۶۰ هزار نفر فارغالتحصیل شدهاند، اما مجموع جذب در دو آزمون استخدامی گذشته تنها حدود ۱۶ هزار نفر بوده است.
این شکاف آماری نشان میدهد که مشکل اصلی نظام سلامت ایران، کمبود دانشآموخته نیست، بلکه ناتوانی در «جذب و نگهداشت» نیرو است. در حالی که ظرفیتهای استخدامی به دلیل عدم جذابیت مالی خالی میمانند، فشار کاری بر پرستاران شاغل دوچندان شده و منجر به فرسودگی شغلی و در نهایت خروج از حرفه میشود.
آدرس غلط؛ جایگزینی بهیار به جای پرستار
در مواجهه با کمبود نیرو، برخی سیاستگذاران پیشنهاد استفاده از بهیاران یا افزایش مدارس بهیاری را مطرح کردهاند. رئیس سازمان نظام پرستاری این راهکار را یک «آدرس غلط» و «اجحاف به سلامت مردم» توصیف میکند. با پیچیدهتر شدن فرآیندهای درمانی و تخصصی شدن بخشهای مراقبت ویژه (ICU و CCU)، دانش بهیاری که عمدتاً در سطح مهارتی محدود ارائه میشود، پاسخگوی نیاز بیماران نیست. به باور کارشناسان، اصرار بر این جایگزینی، کیفیت خدمات سلامت را تنزل داده و ایمنی بیماران را با مخاطره جدی روبرو میکند.
قوانین معطلمانده و مطالبات صنفی
بسیاری از فعالان صنفی معتقدند کلید حل بحران فعلی در اجرای صحیح و کامل «قانون تعرفهگذاری خدمات پرستاری» نهفته است. اسماعیل شریعتی، فعال صنفی حوزه پرستاری، در یادداشتی برای «سلامت نیوز» اشاره میکند که اجرای ناقص و غیرواقعی این قانون، نتوانسته انگیزه ماندگاری پرستاران را افزایش دهد. به گفته وی، تا زمانی که خدمات پرستاری بر مبنای ارزش واقعی آنها قیمتگذاری نشود، روند خروج نیروهای متخصص متوقف نخواهد شد.
علاوه بر این، برقراری «فوقالعاده خاص» با بالاترین ضریب، مطالبهای است که به عنوان راهکاری برای جبران سختی کار و فشارهای ناشی از دوران بحران (مانند کرونا) مطرح میشود. اما به نظر میرسد شکاف میان وعدههای مسئولان و واقعیتهای فیش حقوقی، اعتماد جامعه پرستاری را خدشهدار کرده است.
منشور حقوق پرستاران؛ گامی برای احیای کرامت حرفهای
در کنار چالشهای مالی، موضوع «کرامت حرفهای» و «امنیت محیط کار» نیز از دغدغههای جدی این قشر است. اخیراً سازمان نظام پرستاری «منشور حقوق پرستاران» را در ۱۷ بند به تصویب رسانده است. این سند که حاصل پژوهشهای دانشگاهی است، بر حقوقی همچون «حق مطالبهگری»، «حق فعالیت در محیط ایمن» و «حق احترام و به رسمیت شناخته شدن جایگاه حرفهای» تأکید دارد. احمد نجاتیان معتقد است این منشور در کنار منشور حقوق بیمار، میتواند زنجیره اخلاق و حرفهایگری را در نظام سلامت تکمیل کند. با این حال، منتقدان بر این باورند که بدون زیرساختهای اجرایی و حمایتهای قانونی، این منشور تنها در سطح یک سند اخلاقی باقی خواهد ماند.
دورنمای نظام سلامت؛ هشدار برای آینده
ایران در آستانه یک تغییر دموگرافیک بزرگ است. با افزایش جمعیت سالمند در دهه آینده، نیاز به مراقبتهای پرستاری به شدت رشد خواهد کرد. یوسف رحیمی هشدار میدهد که اگر امروز برای جذابیت شغلی پرستاران چارهای اندیشیده نشود، در آیندهای نزدیک نظام سلامت ناچار خواهد بود با هزینههایی به مراتب سنگینتر، اقدام به جذب پرستاران خارجی کند؛ موضوعی که نهتنها از نظر اقتصادی غیرمنطقی است، بلکه نشاندهنده شکست در حفظ سرمایههای انسانی داخلی محسوب میشود.
بحران پرستاری در ایران از مرحله «کمبود نیرو» فراتر رفته و به مرحله «انکار حرفهای» رسیده است. صندلیهای خالی در آزمونهای استخدامی تهران، زنگ خطری است که نشان میدهد مشوقهای فعلی با واقعیتهای اقتصادی همخوانی ندارند. اصلاح نظام پرداخت، اجرای واقعی قانون تعرفهگذاری و پرهیز از راهکارهای کوتاهمدت مانند استفاده از نیروهای غیرمتخصص، تنها راه عبور از این بنبست است. سلامت جامعه، به عنوان یکی از ارکان توسعه، مستقیماً به تابآوری و رضایت شغلی پرستارانی وابسته است که اکنون در میان دوراهی «ماندن و فرسوده شدن» یا «رفتن و تغییر شغل» قرار گرفتهاند. دولت و نهادهای سیاستگذار باید بپذیرند که پرستاری، نهفقط یک شغل، بلکه زیربنای امنیت روانی و جسمی جامعه است و هرگونه اهمال در تأمین معیشت این قشر، هزینهای مستقیم بر دوش سلامت عمومی خواهد گذاشت.
- تشدید درگیریهای دریایی در خلیج فارس؛ نابودی ناوگان سایه سپاه و تحمیل تاوان سنگین بر مردم
- طرح نهایی؛ راهبرد تازه واشنگتن در قبال ایران برای پایان دادن به جنگ
- پس از ۱۳۴ کشته از آغاز سال؛ آیا سوریه میتواند انحصار سلاح را بازپس گیرد؟
- حمله به دانشجویان عراقی در ایران؛ داخل خوابگاه چه گذشت؟
- اجرای حکم اعدام در بهشهر و بازداشت گروهی شهروندان در اهواز
