به دنبال تبادل آتش سنگین میان نیروهای نظامی جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده که در گزارشهای پیشین به جزئیات عملیاتی آن پرداخته شد، اکنون ابعاد دیپلماتیک و اقتصادی این رویارویی، منطقه و بازارهای جهانی را با بحرانی تازه روبهرو کرده است. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز چهارشنبه ۱۷ تیرماه در حاشیه نشست سران ناتو در آنکارا، با صراحت بر پایان اعتبار تفاهمنامه اسلامآباد تأکید کرد و مسیر تعامل با تهران را مسدود دانست.
این اظهارات که ساعاتی پس از حملات سنتکام به ۸۰ هدف در جنوب ایران و پاسخ موشکی سپاه پاسداران به پایگاههای آمریکا در بحرین و کویت بیان شد، نشاندهنده شکست قطعی آتشبس موقتی است که قرار بود ۶۰ روز تداوم یابد.
دونالد ترامپ با “آشغال، بیمار و فریبکار” خواندن مقامهای جمهوری اسلامی، اعلام کرد که دیگر حاضر به اتلاف وقت برای مذاکره با کسانی که به گفته او “به دنبال ترور وی هستند” نیست.
همسویی قدرتهای اروپایی با واشینگتن در محکومیت تهران
در حالی که پیش از این تلاشهایی برای حفظ کانالهای دیپلماتیک در جریان بود، امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، در چرخشی آشکار اعلام کرد که حملات ایران به مواضع آمریکا، نقض صریح تفاهمنامه اخیر است. او با تأکید بر اینکه تهران در این محاسبات “مرتکب اشتباه شده است”، بر ضرورت پایبندی به توافقات بینالمللی پافشاری کرد.
تشدید لفاظیهای نظامی و تهدید به تصرف جزیره خارگ
همزمان، فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، نیز در پیامی مشابه به دونالد ترامپ، مسئولیت مستقیم فروپاشی آتشبس موقت را متوجه ایران دانست و بر لزوم دستیابی به یک “توافق پایدار” به جای توافقات لرزان کنونی تأکید کرد.
مارک روته، دبیرکل پیمان آتلانتیک شمالی، ناتو، نیز با “حیاتی” خواندن واکنش نظامی ایالات متحده در برابر نقض آتشبس، جبهه واحدی را علیه اقدامات اخیر ایران ترسیم کرد. این اجماع اروپایی-آمریکایی در کنار بیانیه آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا مبنی بر ممنوعیت پرواز در حریم هوایی ایران و عراق تا پایان ماه اوت، نشان از انزوای مجدد هوایی و سیاسی تهران در پی درگیریهای اخیر دارد.
تلاطم در بازارهای جهانی و سقوط بیسابقه ارزش ریال
پایان رسمی آتشبس، شوک فلجکنندهای به اقتصاد متزلزل ایران وارد کرد. قیمت دلار آمریکا در بازار آزاد تهران با جهشی بیسابقه به مرز ۱۸۰ هزار تومان رسید و یورو نیز از ۲۰۰ هزار تومان فراتر رفت. این نوسانات که از زمان توقف جنگ ۴۰ روزه بیسابقه توصیف شده، قیمت سکه طلا را نیز به رقم ۱۸۱ میلیون تومان رسانده است. در بازارهای جهانی، اظهارات دونالد ترامپ مبنی بر پایان تعامل با ایران، قیمت نفت برنت دریای شمال را با جهش ۵.۳ درصدی به ۷۸ دلار در هر بشکه رساند.
آرسنیو دومینگز، دبیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی، با ابراز نگرانی از حبس شدن نزدیک به ۶ هزار دریانورد در خلیج فارس، نسبت به عواقب روانی و امنیتی این تنشها هشدار داد.
بازگشت ناگهانی مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، از سفر عراق به تهران در پی الغای مجوزهای تحریم نفتی توسط وزارت خزانهداری آمریکا، حکایت از عمق بحران اقتصادی دارد که پس از نقض بندهای تفاهمنامه گریبانگیر دولت شده است.
در جبهه مقابل، فضای داخلی ایران به شدت متشنج گزارش شده است. روزنامه کیهان به مدیریت حسین شریعتمداری، در تیترهایی تند خواستار ترور دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو شده است. همچنین، انتشار تصاویری از ویرانههای “حسینیه امام خمینی” به عنوان محل کشته شدن علی خامنهای در وبسایت رسمی وی، بر شدت فضای انتقامجویی در میان نیروهای وفادار به نظام افزوده است. ارتش جمهوری اسلامی نیز با “هدف مشروع” خواندن تمامی پایگاههای آمریکا در منطقه، عملاً زنگ خطر را برای یک جنگ تمامعیار به صدا درآورده است.
بنبست در دریانوردی و امنیت منطقه
با توجه به سفر قریبالوقوع پیت هگست، وزیر دفاع ایالات متحده به اسرائیل و برنامه دیدار بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل با دونالد ترامپ در واشینگتن، به نظر میرسد محور ضدایرانی در حال انسجام برای گامهای بعدی است.
علی واعظ، کارشناس گروه بینالمللی بحران، معتقد است که تفاهمنامه اسلامآباد اکنون به مویی بند است یا به طور کامل از بین رفته است. نقض آتشبس در تنگه هرمز و حملات به کشتیهای تجاری، نه تنها امنیت انرژی جهان را به خطر انداخته، بلکه مدیریت ایران بر این آبراه بینالمللی را که قرارگاه خاتمالانبیاء بر آن تأکید داشت، با چالشی جدی و نظامی روبهرو کرده است.
مجموع شواهد از بنبست کامل دیپلماتیک حکایت دارد. در حالی که تهران حملات آمریکا را “نقض فاحش” تفاهمنامه میداند، واشینگتن و متحدان اروپاییاش با اشاره به حملات به نفتکشها، ایران را شروعکننده این دور از تنشها معرفی میکنند. با خروج عملی از آتشبس ۶۰ روزه، منطقه اکنون در انتظار امشب و ضربات احتمالی بعدی است که دونالد ترامپ وعده آن را “به شدت” داده است.
- از ایران تا خلیج عدن؛ شبکههای حوثیها و دزدان دریایی چگونه به هم میرسند؟
- اتکای لرزان تهران به متحد چینی؛ چرا پکن در میانه محاصره اقتصادی و نظامی از رژیم ایران عبور میکند؟
- تغییر نقشه ترانزیت انرژی در پس لرزههای جنگ ۴۰ روزه؛ آیا انحصار تنگه هرمز در حال شکستن است؟
- عملیات اخراج اقتصادی واشینگتن و شریانهای پنهان تهران؛ واکاوی شبکههای سایه رژیم ایران برای بقا در میانه محاصره
- اسلامی: سازمانهای بینالمللی بازیچه دست آمریکا و اسرائیل هستند؛ بنبست پادمانی در سایه تهدید نظامی
