با تحویل پاسخ رسمی ایالات متحده به پیشنهاد موسوم به «طرح هفت‌روزه» جمهوری اسلامی ایران از طریق میانجی‌های قطری، پرونده تنش‌های فزاینده میان تهران و واشنگتن وارد مرحله‌ای حساس از ارزیابی‌های سیاسی در پایتخت شده است. سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، پس از رایزنی‌های فشرده شامگاه سه‌شنبه در دوحه، این بسته حاوی «بازخورد واشنگتن» را به تهران منتقل کرد؛ سندی که صبح روز چهارشنبه در جلسه هیئت دولت به ریاست مسعود پزشکیان مورد ارزیابی مقدماتی قرار گرفت.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، با تایید دریافت این پیام اعلام کرد که گزارش سفر نیویورک و شروط پیشنهادی برای بازگشایی تنگه هرمز در عالی‌ترین سطوح اجرایی کشور بررسی شده و رایزنی‌های دیپلماتیک با جدیت تداوم دارد. با این حال، شواهد نشان می‌دهد که دریافت این پاسخ به معنای عبور از بحران نیست، بلکه انتقال مناقشه از مرحله «مذاکرات متنی» به گره کور «ترتیب اجرای اقدامات» تلقی می‌شود.
نزاع بر سر «چه کسی اول؟»
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های بین‌المللی نظیر رویترز و تایید محافل داخلی از جمله خبرگزاری‌های تابناک و انتخاب، سندی که محور رایزنی‌های اخیر قرار گرفته، معطوف به احیا و تقویت «تفاهم‌نامه اسلام‌آباد» (منعقدشده در ژوئن) در یک بازه زمانی فشرده و یک‌هفته‌ای است. طبق جزئیات طرح پیشنهادی ایران، تدابیری همچون توقف محاصره دریایی بنادر کشور، تعلیق موثر تحریم‌های نفتی، آزادسازی حدود ۱۲ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده و برقراری آتش‌بس منطقه‌ای باید ظرف پنج روز نخست عملیاتی شود تا در روز ششم، ترتیبات بازگشایی کامل تنگه هرمز تحقق یابد و در روز هفتم، گفت‌وگوهای جامع‌تر آغاز گردد.
منابع آگاه تاکید دارند که اختلاف بنیادین فعلی، برخلاف دوره‌های پیشین، نه بر سر خودِ مفاد، بلکه پیرامون توالی زمانی اجرای آن است. الگوی رفتاری دو طرف نشان‌دهنده یک بحران اعتماد عمیق ساختاری است:
تهران بر موضع تقدم عملگرایی اقتصادی و پایان فشارهای مستقیم نظامی از سوی واشنگتن پافشاری می‌کند، در حالی که کاخ سفید خواستار تقدم بازگشایی آبراهه بین‌المللی هرمز و ارائه تضمین‌ها و امتیازات هسته‌ای پیش از هرگونه تعدیل در تدابیر تحریمی و دریایی است.
اجماع در ساختار تصمیم‌گیری تهران؛ پایداری بر شروط شورای عالی
مواضع اعلام‌شده از سوی مقامات ارشد جمهوری اسلامی نشان می‌دهد که رویکرد دیپلماتیک کنونی حاصل هماهنگی در ارکان عالی تصمیم‌گیری است. محسن رضایی، دبیر شورای‌عالی امنیت ملی، با بستن مسیر بازگشت به الگوهای ناکارآمد گذشته، تاکید کرده است که بازگشت به وضعیت عادی منوط به پایبندی کامل آمریکا به شروط هفت‌گانه است. اسماعیل بقائی، سخنگوی دستگاه دیپلماسی، نیز این شروط را متضمن توقف اقدامات تجاوزکارانه، آزادی اموال توقیف‌شده و شناسایی چارچوب‌های ایمنی کشتیرانی تعریف کرده است.
از سوی دیگر، رئیس‌جمهور پزشکیان در اظهاراتی تلاش کرد مرز روشنی میان دیپلماسی سازنده و تسلیم سیاسی ترسیم کند. وی تفاهم‌نامه اولیه را سندی معتبر و متضمن حقوق بنیادین ایران دانست و تاکید کرد که تهران در مسیر صلح و تنش‌زدایی تلاش می‌کند، اما از اصول راهبردی خود عدول نخواهد کرد.
عراقچی نیز طرح هفت‌ماده‌ای را چارچوبی «عادلانه و منطقی» برای آزمودن صداقت واشنگتن خوانده است. پیام صریح تهران به طرف‌های منطقه‌ای این است که پرونده هرمز دیگر نمی‌تواند به صورت مجزا از پرونده تحریم‌ها و محاصره اقتصادی مورد معامله قرار گیرد؛ رویکردی که تلاش می‌کند اهرم ژئوپلیتیک کنترل تنگه را مستقیماً به کاهش فشارهای اقتصادی گره بزند.
میدانی پرالتهاب؛ شکاف ادعا تا واقعیت در خلیج فارس
در شرایطی که فرستادگان سیاسی در حال تبادل طرح‌های کاغذی هستند، وضعیت میدانی در آب‌های جنوب نشانه‌هایی نگران‌کننده از تداوم اصطکاک را مخابره می‌کند. گزارش مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) مبنی بر اصابت پرتابه‌های ناشناس به سه فروند کشتی تجاری (از جمله تانکرهای حامل نفت خام و گاز مایع) همزمان با این مذاکرات، آسیب‌پذیری شدید امنیت دریانوردی را برجسته ساخت.
این تحولات میدانی، مواضع رسمی مقامات نظامی ایران را تقویت کرده است. سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، با رد سخنان مقامات آمریکایی درباره باز بودن مسیر دریانوردی، آمار داده است که حجم تردد شناورها از روزانه ۱۲۵ فروند در شرایط عادی، به ۷ تا ۸ فروند کاهش یافته و تنگه هرمز عملاً بسته است.
در نقطه مقابل، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، در تازه‌ترین سخنان خود با لحنی تقابلی اظهار کرد که وضعیت ایران مناسب نیست و در نهایت تسلیم خواهد شد. وی همچنین اظهار کرد که طی روزهای گذشته صادرات نفت از این منطقه بیش از هر زمان دیگری در جریان بوده است؛ گزاره‌ای که منابع تجاری و میدانی آن را با واقعیت کاهش شدید جریان عبور و مرور همخوان نمی‌دانند. ترامپ با توجیه این رویارویی‌ها با هدف جلوگیری از توسعه توان هسته‌ای ایران، تمایل خود را برای حفظ فضای فشار حداکثری نشان داده است.
بن‌بست دیپلماتیک و افق انتخابات نوامبر
ارزیابی گزارش‌های بین‌المللی، به‌ویژه گزارش‌های وبگاه اکسیوس و روزنامه وال‌استریت ژورنال، نشان می‌دهد که فضای میانجی‌گری دوحه رو به فرسایش است. دیپلمات‌های قطری اگرچه متعهد به تداوم انتقال پیام‌ها هستند، اما فاصله میان مطالبات بنیادین دو طرف را بیش از اندازه وسیع توصیف می‌کنند؛ وضعیتی که برخی منابع از آن تحت عنوان «نیاز به معجزه» برای دستیابی به پیشرفت ملموس یاد کرده‌اند.
خطر اصلی در این بن‌بست، متغیر «زمان» است. وال‌استریت ژورنال به نقل از مقامات آمریکایی فاش کرده است که واشنگتن گزینه تشدید درگیری‌ها و ازسرگیری عملیات‌های تهاجمی عمده را پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در ماه نوامبر روی میز دارد. همزمان، انتقادهای چهره‌های داخلی در آمریکا، نظیر اظهارات گوین نیوسام، فرماندار کالیفرنیا، درباره تحمیل هزینه‌های سنگین سوخت بر اقتصاد ایالات متحده ناشی از این منازعه فرسایشی، نشان می‌دهد که بن‌بست در هرمز، معادلات سیاسی درون واشنگتن را نیز به شدت تحت تاثیر قرار داده است.
در مجموع، ارسال پاسخ آمریکا و ورود تهران به فاز بررسی داخلی آن، دریچه دیپلماسی را نیمه‌باز نگه داشته است؛ اما تا زمانی که اراده‌ای واقعی برای حل معمای «همزمانی اقدامات» و عبور از تفکر برد-باخت شکل نگیرد، طرح هفت‌روزه نیز در معرض خطر تبدیل شدن به سندی ناکام قرار دارد؛ امری که منطقه را مستقیماً به سوی تشدید مجدد درگیری‌های نظامی سوق خواهد داد.
- دیپلماسی در تنگنای «تقدم و تاخر»؛ پاسخ واشنگتن به طرح هفت‌روزه تهران و معمای هرمز
- اوج‌گیری تاریخی تورم نقطه‌ای در مرز ۹۰ درصد و انقباض ۱۰ درصدی اقتصاد؛ فریب‌کاری آماری حاکمیت در سایه سقوط ریال
- بن‌بست بازدارندگی هسته‌ای؛ شکاف محاسباتی تهران در مواجهه با «خط قرمز» مسکو
- خروج نیروهای ائتلاف بین‌المللی از عراق پس از دو دهه؛ فرصت‌طلبی رژیم تهران و خطر احیای تروریسم در سایه خلأ امنیتی
- نفت خلیج فارس به سطح پیش از جنگ نزدیک شد؛ آیا محاصره ایران را به تنگنا کشانده است؟
