خبرگزاری رویترز در گزارشی اختصاصی به نقل از یک مقام ارشد ایرانی فاش کرد که تهران به واشنگتن پیشنهاد داده است در صورت کاهش فشارهای نظامی و لغو محاصره بنادر جنوبی کشور، گذرگاه راهبردی تنگه هرمز را ظرف هفت روز به روی تردد بینالمللی بازگشایی کند. این طرح که همزمان با حضور هیئت بلندپایه ایران در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک مطرح شده و به گفته این مقام در ۲۵ شهریور (۱۶ سپتامبر) از طریق میانجیها در اختیار طرف آمریکایی قرار گرفته، نشاندهنده تلاشی متمرکز برای فعالسازی دیپلماسی در شرایطی است که درگیریهای نظامی میان دو طرف وارد هفتاد و سومین روز خود شده و پیامدهای نقض آتشبس اولیه، منطقه را در وضعیتی شکننده قرار داده است.
معماری پیشنهاد تهران؛ معاوضه اهرم تنگه با رفع محاصره
بر اساس جزئیات منتشرشده از سوی رویترز، مشروط ساختن بازگشایی آبراهه هرمز به دو گام عملی واشنگتن تعریف شده است: نخست اعلام رسمی پایبندی به حلوفصل دیپلماتیک مناقشه و سپس تدوین یک جدول زمانی الزامآور برای توقف عملیات نظامی و پایان دادن به محاصره بنادر ایران. این موضعگیری در شرایطی اعلام میشود که مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در نیویورک به سر میبرند و به گفته منابع مطلع، هیئت ایرانی از اختیارات لازم برای بررسی چارچوبهای احیای دیپلماسی با ایالات متحده از طریق کانالهای واسطه برخوردار است.
با این حال، تحلیل محتوای این طرح نشان میدهد که ابتکار تازه بیش از آنکه یک توافق جامع پایدار را هدف بگیرد، یک فرمول اضطراری برای توقف فرسایش اقتصادی ناشی از انسداد خطوط مواصلاتی دریایی است. اگرچه توقف یا افت شدید عبور و مرور نفتکشها از تنگه هرمز شوک سنگینی به بازارهای بینالمللی انرژی وارد کرده، اما در نقطه مقابل، محاصره بنادر ایران نیز شریان حیاتی صادرات نفت و واردات کالاهای اساسی را هدف قرار داده است. پیشنهاد بازگشایی هفتروزه، در واقع استفاده از مهمترین کارت فشار ژئوپلیتیکی ایران برای بازپسگیری حق تردد آزاد تجاری در سواحل جنوبی است.
دوگانگی در تهران؛ توصیههای مدنی و محاسبات امنیتی
در عرصه سیاست داخلی، نحوه استفاده از فرصت نیویورک بار دیگر به محل تلاقی دیدگاههای متفاوت در ساختار قدرت تبدیل شده است. مقام ایرانی در گفتوگو با رویترز تصریح کرده است که مسعود پزشکیان در مقر سازمان ملل متحد هیچ دیداری با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نخواهد داشت و مذاکرات صرفاً از مسیر میانجیهای منطقهای نظیر قطر پیگیری میشود. این موضع رسمی در حالی اتخاذ شده که در داخل کشور، مهدی کروبی از چهرههای سیاسی اصلاحطلب، با نگارش نامهای سرگشاده به رئیسجمهور، صراحتاً توصیه کرده است که در صورت فراهم شدن بسترها، برای دستیابی به «صلحی پایدار» از دیدار مستقیم با ترامپ ابایی نداشته باشد.
اما در عمل، خطوط قرمز تعیینشده از سوی نهادهای بالادستی مانع از فراتر رفتن هیئت دیپلماتیک از کانالهای غیرمستقیم است. پایگاههای خبری داخلی، از جمله انتخاب و خبرآنلاین، پیشتر به نقل از محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، گزارش داده بودند که تهران هفت شرط غیرهستهای را برای ازسرگیری هرگونه فرایند جامع به واشنگتن ابلاغ کرده که رفع محاصره بنادر و آزادسازی منابع مالی مسدودشده در رأس آنها قرار دارد. از دید ساختار تصمیمگیری ایران، پذیرش نمادین یک دیدار مستقیم بدون ماابهازای ملموس اقتصادی، نه تنها گرهای از بحران باز نمیکند، بلکه موقعیت چانهزنی کشور را تضعیف خواهد کرد.
همزمان با پالسهای دیپلماتیک ارسالشده به نیویورک، ادبیات بازدارندگی در تهران کماکان با لحنی تند بیان میشود. رئیسجمهور پیش از ترک تهران، قدرتهای جهانی را به نقض توافقات پیشین—از جمله تفاهمنامه اسلامآباد—متهم کرد. در بعد نظامی نیز سخنگوی سپاه پاسداران در گفتوگو با صداوسیما تأکید کرد که توان دفاعی و آزمایش تسلیحات جدید به شکل مستمر در جریان است و در صورت تکرار تهاجم، دامنه پاسخ و اهداف عملیاتی دستخوش تغییر خواهد شد؛ هشداری که در کنار اطلاعیه قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء درباره تحرکات نظامی آمریکا، حاکی از تلاش تهران برای حفظ آرایش دفاعی در موازات دیپلماسی است.
پاسخ محتاطانه واشنگتن و گره پیششرطها
در سمت مقابل، واکنشهای ایالات متحده حاکی از بیمیلی به ورود فوری به یک بدهبستان مرحلهای است. مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد، در گفتوگو با شبکه سیانان اظهار داشت که ترامپ برای گفتوگو با مسعود پزشکیان در حاشیه مجمع عمومی آمادگی دارد، اما سؤال اصلی متوجه اراده تهران برای نشستن بیواسطه بر سر میز مذاکره است. والتز با وجود ابراز تمایل شکلی به گفتوگو، تصریح کرد که سیاست «طرد اقتصادی» علیه تهران با هدف مهار برنامههای نظامی ادامه خواهد یافت.
تفاوت ماهوی دو رویکرد در تعریف نقطه آغاز تنشزدایی نهفته است: در حالی که تهران رفع محاصره بنادر را پیششرط بازگشایی آبراهه هرمز قرار داده، واشنگتن برقراری آزادی دریانوردی بینالمللی در خلیج فارس را گامی غیرقابل مذاکره و مقدم بر هرگونه بازنگری در فشارهای نظامی و اقتصادی میداند. این عدم تقارن در انتظارات، فضای مانور را برای واسطههای عربی که به دنبال یک توافق کوتاهمدت یا تمدید آتشبس هستند، بسیار باریک کرده است.
آزمون میانجیها در راهروهای نیویورک
گزارش رویترز از پیشنهاد جدید تهران نشان میدهد که مجمع عمومی امسال به میدانی برای آزمودن قابلیت زیست یک دیپلماسی مبتنی بر گامهای متقابل تبدیل شده است. تبدیل محاصره متقابل—محاصره بنادر در برابر انسداد تنگه—به فرمولی برای آتشبس پایدار، نیازمند ارادهای فراتر از کلیگوییهای رسانهای است.
چنانچه چارچوب هفتروزه پیشنهادی تهران نتواند به یک جدول زمانی مشترک میان طرفین منتهی شود، خطر پایان ضربالاجلهای تعیینشده از سوی محافل امنیتی در تهران و ازسرگیری فاز جدیدی از برخوردهای دریایی بهشدت بالا خواهد بود؛ سناریویی که نشان میدهد دیپلماسی میانجیها در نیویورک در حساسترین و شکنندهترین برهه خود قرار دارد.
- با تنگتر شدن راههای اقتصادی از سوی آمریکا؛ چین و روسیه تا کجا میتوانند ایران را نجات دهند؟
- عقبنشینی ناگزیر تهران از بلوف خروج از انپیتی؛ هراس حاکمیت از اجماع جهانی و فروپاشی چتر حمایتی شرق
- استیصال رژیم در مهار بحران انرژی و پناه بردن به همسایگان؛ فرافکنی جنگی در برابر ناترازی تاریخی برق
- فاجعه کمبود دارو و جهش ۵۰۰ درصدی قیمتها در ایران؛ تاوان ماجراجوییهای نظامی رژیم بر دوش بیماران
- «رئیسجمهور کارهای نیست»؛ خلعید از دیپلماسی در اوج جنگ و مناقشه بر سر «خیانت»
