در حالی که تنش‌های نظامی میان ایران و آمریکا وارد مراحل پیچیده‌ای شده است، وضعیت سه خلبان ارتش جمهوری اسلامی که در خاک قطر به اسارت گرفته شده‌اند، پرده از شکافی عمیق در روابط دیرینه تهران و دوحه برمی‌دارد. سرتیپ پاسدار سید محمد باقرزاده، فرمانده کمیته جست‌وجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، در نامه‌ای اضطراری به مریانا اسپولیاریک، رئیس کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، خواستار مداخله فوری این نهاد برای روشن شدن سرنوشت خلبانان ایرانی شد. بر اساس این نامه، خلبانان جواد صالحی، عبدالمجید دشتیان و عمران به‌روشیان اکنون بیش از ۶ ماه است که در اسارت دولت قطر به سر می‌برند و از ابتدایی‌ترین حقوق انسانی و دیپلماتیک خود محروم مانده‌اند.
این بحران انسانی ریشه در عملیات نظامی ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ دارد؛ زمانی که دو فروند جنگنده سوخو ۲۴ ارتش ایران به قصد حمله به پایگاه هوایی عدید، متعلق به ارتش آمریکا، وارد حریم هوایی قطر شدند. اگرچه مقامات نظامی ایران مدعی موفقیت در انجام مأموریت هستند، اما واقعیت میدانی حکایت از سقوط هر دو جنگنده دارد. در جریان این حادثه، مجید کاظمی، یکی از خلبانان، جان خود را از دست داد و پیکر او مردادماه امسال در شیراز تظییع شد، اما سه خلبان دیگر پس از خروج اضطراری (اجکت)، توسط نیروهای امنیتی قطر زنده دستگیر شدند.
جزئیات نامه باقرزاده و نقض کنوانسیون‌های ژنو توسط دوحه
سرتیپ محمد باقرزاده در نامه خود به رئیس کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، با لحنی تند دولت قطر را به نقض فاحش کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو متهم کرده است. وی تأکید کرد که علی‌رغم سپری شدن ۶ ماه از زمان اسارت، دولت قطر اجازه هیچ‌گونه دیدار، مصاحبه یا حتی تماس تلفنی این اسرا با خانواده‌هایشان را نداده است. فرمانده کمیته جست‌وجوی مفقودین با استناد به مواد ۷۰ و ۷۸ کنوانسیون سوم ژنو، خاطرنشان کرد که اسرا حق دارند وضعیت سلامت خود را به خانواده و صلیب سرخ اطلاع دهند و در صورت جراحت شدید، باید مستقیماً به کشور متبوع خود بازگردانده شوند.
این مقام ارشد نظامی جمهوری اسلامی، اقدامات دولت قطر را در زمره “جنایات جنگی” توصیف کرده و خواستار آن شده است که صلیب سرخ در راستای مأموریت‌های بشردوستانه خود، هرچه سریع‌تر با این خلبانان مصاحبه کرده و شرایط آزادی آنان را فراهم کند. این استیصال دیپلماتیک در حالی نمایان می‌شود که رژیم ایران با اعزام خلبانان خود به مأموریت‌های پرخطر علیه همسایگان، عملاً جان نیروهای متخصص کشور را فدای سیاست‌های تهاجمی خود کرده و اکنون در بازگرداندن آنان ناتوان مانده است.
پاسخ صریح دوحه؛ کشف بقایای پیکرها و بی‌اعتنایی تهران به مستندات
بلافاصله پس از انتشار این نامه، دکتر ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر، در پیامی رسمی در شبکه اجتماعی اکس، ادعاهای رژیم ایران را به طور کامل رد کرد. وی با ابراز تعجب از انتشار چنین “تصریحات گمراه‌کننده‌ای” در زمان تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش، تأکید کرد که نیروهای دفاعی قطر پس از نقض حریم هوایی کشور توسط جنگنده‌های ایرانی و عدم پاسخگویی خلبانان به هشدارهای رادیویی، طبق قوانین بین‌المللی و قواعد درگیری اقدام به رهگیری و انهدام آن‌ها کرده‌اند.
سخنگوی وزارت امور خارجه قطر فاش کرد که تیم‌های جست‌وجو و نجات این کشور که دارای تخصص بین‌المللی هستند، وظیفه خود را برای یافتن بقایای پیکر خلبانان انجام داده‌اند. به گفته ماجد الانصاری، دولت قطر پیش از این با طرف ایرانی برای تحویل جنازه یکی از خلبانان هماهنگی‌های لازم را انجام داده و حتی در آوریل گذشته از یک تیم ایرانی دعوت کرده بود تا از نزدیک در جریان جزئیات عملیات جست‌وجو و مستندات میدانی قرار بگیرند؛ اما مقامات تهران تاکنون هیچ پاسخی به این دعوت نداده و ترجیح داده‌اند با روایتی متفاوت، بر ابهامات این پرونده بیفزایند.
سقوط روابط تهران و دوحه؛ از میانجی‌گری تا اتهام “خیانت“
رابطه ایران و قطر که پیش از آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴، یکی از پایدارترین پیوندهای دیپلماتیک در خلیج فارس به شمار می‌رفت، اکنون به پایین‌ترین سطح خود سقوط کرده است. قطر سال‌ها نقش میانجی اصلی میان تهران و واشینگتن را ایفا می‌کرد و حتی پیش از شروع درگیری‌ها، میزبان مذاکره‌کنندگان ایرانی برای گفتگو درباره بسته‌های اقتصادی و رفع تحریم‌ها بود. با این حال، تصمیم رژیم ایران برای هدف قرار دادن پایگاه‌های آمریکا در خاک قطر، این توازن راهبردی را درهم شکست.
شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، در اظهاراتی بی‌سابقه که توسط رسانه‌های بین‌المللی از جمله “اسکای نیوز” بازتاب یافت، حملات ایران به کشورش را یک “خیانت بزرگ” نامید. او تأکید کرد که محاسبات اشتباه تهران در حمله به متحدان منطقه‌ای، تمامی تلاش‌های دیپلماتیک دوحه برای جلوگیری از جنگ را نابود کرده است. تحلیلگران بر این باورند که ایران با تبدیل کردن خاک قطر به میدان نبرد، عملاً یکی از مهم‌ترین پل‌های ارتباطی خود با دنیای غرب را تخریب کرد و اکنون بهای این انزوای خودخواسته را با اسارت خلبانانش می‌پردازد.
- ضرورت هم‌نشینی الگوهای نوین امنیتی؛ مقایسه تطبیقی پیمان‌های مکه، بدر و ابراهیم در برابر موازنه مقاومت
- معمای وصیت‌نامه سیاسی علی خامنه‌ای؛ سوختن در بمباران یا کتمان در دوران گذار؟
- انتخابات اسرائیل و تداوم کارزار مهار تهران؛ تغییر رهبران تغییری در راهبرد مقابله با جمهوری اسلامی ایجاد نمی‌کند
- دیپلماسی در سایه بحران؛ میانجی‌گری مسکو، ضرب‌الاجل‌های واشینگتن و شروط تهران
- پایان توهم انسداد هرمز؛ جریان نفت فراتر از دوران پیش از جنگ
