سفر اخیر سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به پکن و دیدار با وانگ یی، همتای چینی او، بار دیگر ماهیت پیچیده و چندوجهی مناسبات دوجانبه تهران و پکن را به کانون توجه محافل سیاست خارجی بدل کرده است. این دیدار در مقطعی بسیار حساس از تحولات منطقهای و بینالمللی رقم خورد؛ مقطعی که از یک سو دامنه رویاروییهای منطقهای به آبراههای بینالمللی کشیده شده و از سوی دیگر، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، خود را برای سفری سرنوشتساز به واشینگتن و دیدار با دونالد ترامپ آماده میکند. این همزمانی، بازخوانی دقیقتری از سخنان رسمی و انگیزههای پشتپرده دو طرف را طلب میکند.
حمایتهای دیپلماتیک با چاشنی احتیاط ژئوپلیتیک
به گزارش خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی (ایرنا)، وانگ یی در گفتوگو با عباس عراقچی تأکید کرد که پکن آماده «تقویت گفتوگو و همکاری با ایران و حراست از حقوق و منافع مشروع» این کشور در مجامع بینالمللی است. وی همچنین از جایگاه چین به عنوان عضو دائم شورای امنیت برای ایفای نقشی سازنده در حلوفصل مناقشات یاد کرد. با این حال، تحلیل ادبیات دیپلماتیک پکن نشان میدهد که این اعلام حمایت قاطع، با هشدارهایی عینی و عملگرایانه همراه بوده است.
بخشی از سخنان وزیر خارجه چین: بازگشایی فوری تنگه هرمز، تضمین تردد روان و ایمن در مسیرهای بینالمللی و حفظ ثبات در زنجیرههای تأمین انرژی… عدم سرایت تنشها به یمن و دریای سرخ
پکن همزمان با تاکید بر شراکت جامع راهبردی، دو طرف منازعه یعنی ایران و ایالات متحده را به «حفظ عقلانیت و خویشتنداری» فراخواند. وانگ یی خواستار بازگشت فوری طرفین به «یادداشت تفاهم اسلامآباد» شد و صراحتاً مواردی را مطرح کرد که بهطور مستقیم با منافع ژئواکونومیک چین گره خورده است. خبرگزاری تسنیم در گزارش خود از این دیدار به بخش مهمی از سخنان وزیر خارجه چین اشاره کرده که در آن پکن خواستار اتخاذ اقدامات مؤثر برای «بازگشایی فوری تنگه هرمز، تضمین تردد روان و ایمن در مسیرهای بینالمللی و حفظ ثبات در زنجیرههای تأمین انرژی» شده است. علاوه بر این، وانگ یی بر عدم سرایت تنشها به یمن و دریای سرخ تأکید ورزید؛ هشداری صریح که نشان میدهد پکن به هیچ روی مایل نیست جریان انتقال انرژی و کالاهای صادراتیاش قربانی مناقشات امنیتی خاورمیانه شود.
نگاه تهران: جستوجوی پشتیبانی راهبردی در برابر فشارها
در سوی دیگر این میز دیپلماتیک، عباس عراقچی با تمرکز بر تحولات امنیتی منطقه، مواضع جمهوری اسلامی را تبیین کرد. بر اساس گزارش خبرگزاری برنا، وزیر خارجه ایران ریشه بیثباتی کنونی را ناشی از تنشآفرینیهای نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران ارزیابی کرد و ضمن تقدیر از مواضع چین در محکومیت نقض اصول منشور ملل متحد، رویکرد واشینگتن را در زمینه استفاده ابزاری از شورای امنیت مورد انتقاد قرار داد.
عراقچی: تهران در عین آمادگی برای دفاع از تمامیت ارضی و حاکمیت ملی، از راهحلهای دیپلماتیکی که حقوق و منافع کشور را تضمین کند، استقبال میکند
عراقچی با اشاره به اینکه ایستادگی دفاعی ایران مانع از تحقق اهداف طرف مقابل شده است، اظهار داشت که تهران در عین آمادگی برای دفاع از تمامیت ارضی و حاکمیت ملی، از راهحلهای دیپلماتیکی که حقوق و منافع کشور را تضمین کند، استقبال میکند. وزیر خارجه ایران همچنین واشینگتن را به نقض عهد در اجرای توافقات پیشین، از جمله نقض مفاد تفاهم اسلامآباد متهم کرد. سخنان عراقچی بازتابدهنده راهبرد تهران برای جلب حمایت رسمی و سیاسی پکن در عرصه دیپلماسی بینالمللی و کاستن از وزن فشارهای همهجانبه غرب است؛ راهبردی که چین را شریکی راهبردی و محوری برای شکلدهی به نظم جدید منطقهایِ بدون دخالت نیروهای فرامنطقهای تعریف میکند.
سایه سنگین واشینگتن و محاسبات کلان پکن
یکی از کلیدیترین متغیرها در فهم این رویداد دیپلماتیک، زمانبندی آن است. دیدار وزرای خارجه ایران و چین تنها چند روز پیش از سفر برنامهریزیشده شی جینپینگ به ایالات متحده انجام گرفت. چین بزرگترین خریدار نفت ایران و شریک تجاری عمده تهران محسوب میشود، اما در عین حال بزرگترین صادرکننده کالا به بازار ایالات متحده و نیازمند حفظ پیوندهای گسترده تجاری با غرب است. از این منظر، سیاست خارجی چین در قبال ایران پیوسته در چارچوب یک موازنه ظریف میان تنشزدایی با واشینگتن و حفظ کارتهای ژئوپلیتیک خود در خاورمیانه تنظیم میشود.
در همین بستر، فضای رسانهای بینالمللی نیز پیش از این دیدار شاهد تبادل اتهاماتی پیرامون همکاریهای اطلاعاتی تهران و پکن بود. در روزهای اخیر گزارشهایی از سوی نهادها و محافل آمریکایی منتشر شد مبنی بر اینکه تصاویر ماهوارهای چینی از یک پایگاه نظامی محل استقرار نیروهای آمریکایی در اردن در اختیار ایران قرار گرفته است؛ پایگاهی که هدف حمله قرار گرفت و تلفاتی در پی داشت. مقامات آمریکایی در همین راستا اظهار داشتهاند که این دست همکاریها تنشها را پیچیدهتر میکند. در مقابل، وزارت خارجه چین این ادعاها را تکذیب کرده و کوشیده است چهره خود را به عنوان یک میانجی بیطرف، حامی ثبات آبراههای بینالمللی و مدافع هنجارهای دیپلماتیک حفظ کند.
میان وعده سیاسی و واقعیت میدانی
تحلیل رویکرد پکن نشان میدهد که چین در قبال تهران از الگوی «حمایت سیاسی با دامنه محدود» پیروی میکند. اگرچه وانگ یی از حقوق مشروع ایران دفاع کرده و از مفهوم امنیت جامع بر پایه طرحهای شی جینپینگ سخن میگوید، اما مطالبه محوری چین تغییر نکرده است: کاهش فوری تنشها، بازگشت به میز مذاکره و محافظت بیقیدوشرط از خطوط ترانزیت انرژی در خلیج فارس و دریای سرخ.
از منظر ناظران مسائل منطقهای، تهران در شرایطی بر ارتقای روابط راهبردی با شرق تأکید میکند که ظرفیت چین برای ارائه تعهدات امنیتی الزامآور همواره در پرتو ملاحظات پکن در روابط با ایالات متحده و کشورهای حوزه خلیج فارس تعریف میشود. تأکید وانگ یی بر ضرورت تداوم گفتوگوهای سازنده میان ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز در امتداد تلاش چین برای حفظ توافقات اقتصادی با سایر بازیگران قدرتمند منطقه است.
در فرجام سخن، دیدار عراقچی و وانگ یی در پکن نشان داد که اگرچه چین همچنان سپر دیپلماتیک مفیدی برای تعدیل فشارهای بینالمللی علیه ایران در نهادهایی چون شورای امنیت به شمار میآید، اما سیاست خارجی این کشور بهشدت اولویتمحور و وابسته به امنیت زنجیرههای تجاری و موازنههای کلان با غرب است. برای دستگاه دیپلماسی ایران، چالش بنیادین این خواهد بود که تا چه میزان میتواند وعدههای پکن مبنی بر حراست از «حقوق مشروع» را در میانه پیچیدگیهای ژئوپلیتیک و رقابتهای تجاری آمریکا و چین، به دستاوردهایی انضمامی، بازدارنده و ملموس تبدیل کند.
- دیپلماسی در سایه تنش؛ مرزهای عملگرایی پکن در شراکت راهبردی با تهران
- افول اهرم راهبردی رژیم در تنگه هرمز؛ ماجراجوییهای پرهزینه تهران در برابر رونق صادرات نفت آمریکا
- چشمانداز انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا؛ راههای پیشروی جمهوریخواهان برای حفظ اکثریت مجلس نمایندگان
- بازتاب سالگرد «زن، زندگی، آزادی»؛ همزمانی اعتصابات مدنی با مطالبه بینالمللی برای پیگرد کیفری آمران سرکوب
- دیپلماسی فشرده پکن میان واشنگتن و تهران؛ توازن دشوار چین در آستانه دیدار شی و ترامپ
