سفر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی به بغداد در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ (اوت ۲۰۲۶)، در برهه‌ای انجام شد که مناسبات تهران و بغداد با پیچیده‌ترین گره‌های امنیتی و اقتصادی سال‌های اخیر روبروست. این سفر که در ظاهر با صبغه‌ای پارلمانی و به دعوت همتای عراقی صورت گرفت، در لایه‌های زیرین خود حامل پیام‌های استراتژیک در خصوص نظم جدید منطقه‌ای، سرنوشت گروه‌های مسلح شیعه و معادلات انرژی در تنگه هرمز است. هم‌زمانی این حضور با افزایش بی‌سابقه تهدیدات علیه نخست‌وزیر عراق و ضرب‌الاجل خلع سلاح گروه‌های شبه‌نظامی، سفر قالیباف را از یک دیدار تشریفاتی به یک مأموریت حساس میانجی‌گری و مدیریت بحران تغییر داده است.
نظم جدید منطقه‌ای؛ روایت تهران از خروج آمریکا
قالیباف سفر خود را از «نقطه صفر مقاومت» در فرودگاه بغداد (محل کشته شدن قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس) آغاز کرد. این انتخاب نمادین، فراتر از یک ادای احترام، حاوی پیامی روشن به بازیگران داخلی عراق و قدرت‌های فرامنطقه‌ای بود. او در بدو ورود، از ورود منطقه به «نظم امنیتی جدیدی» سخن گفت که در آن نقش قدرت‌های خارجی با سرعت رو به کاهش است.
به گزارش خبرگزاری‌های داخلی ایران از جمله ایرنا و ایسنا، رئیس مجلس ایران با تأکید بر اینکه آمریکا به دنبال راهی «آبرومندانه» برای خروج از منطقه است، تلاش کرد تا گفتمان «امنیت درون‌زا» را تقویت کند. با این حال، تحلیلگران معتقدند این اظهارات در حالی بیان می‌شود که تنش میان واشینگتن و تهران بر سر تداوم حضور نظامی آمریکا و فعالیت گروه‌های موسوم به «مقاومت» در عراق به اوج خود رسیده است.
بحران خلع سلاح؛ قالیباف در میانه دولت و گروه‌های مسلح
یکی از جدی‌ترین چالش‌های این سفر، هم‌زمانی آن با ضرب‌الاجل ۳۰ سپتامبر (هشتم مهرماه) دولت عراق برای انحصار سلاح در دست دولت است. علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق، علی‌رغم تهدیدهای جدی امنیتی، تأکید کرده است که از برنامه خود برای قرار گرفتن تمامی سلاح‌ها تحت فرمان دولت عقب‌نشینی نخواهد کرد.
گزارش‌های رسانه‌ای و منابع منطقه‌ای حاکی از آن است که گروه‌های با نفوذی همچون کتائب حزب‌الله، نجبا و کتائب سیدالشهدا با این روند مخالفت کرده و آن را مشروط به خروج کامل نیروهای خارجی دانسته‌اند. در این میان، سفر قالیباف تنها چند روز پس از سفر اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران به بغداد، نشان‌دهنده یک تلاش هماهنگ در ساختار حاکمیت ایران برای مدیریت این تنش است.
در حالی که برخی منابع از درخواست تهران برای تعویق طرح خلع سلاح سخن می‌گویند، دیدارهای قالیباف با سران «چارچوب هماهنگی» (ائتلاف شیعیان حاکم) نشان می‌دهد که ایران به دنبال جلوگیری از برخورد رودرروی این گروه‌ها با دولت الزیدی است. استراتژی تهران در این مقطع، حفظ انسجام «بیت شیعی» است؛ چرا که هرگونه درگیری داخلی میان شیعیان می‌تواند نفوذ بلندمدت ایران را در ساختار سیاسی عراق با تهدید جدی مواجه کند.
کارت هرمز در سفره مذاکرات اقتصادی
در حالی که مسائل امنیتی بر سفر سایه افکنده، پرونده‌های اقتصادی نیز با اهمیت ویژه‌ای دنبال شد. هیبت الحلبوسی، رئیس پارلمان عراق در دیدار با قالیباف، خواسته صریح بغداد را مطرح کرد: «اعطای امتیاز ویژه برای صادرات نفت عراق از تنگه هرمز.»
بسته‌شدن یا اختلال در تردد تنگه هرمز در پی تنش‌های اخیر، صادرات نفت عراق را که شریان حیاتی اقتصاد این کشور است، با تهدیدی جدی روبرو کرده است. قالیباف با استفاده از این موقعیت، آمریکا را عامل اصلی ناامنی تجارت منطقه دانست. به نظر می‌رسد تهران از کارت «امنیت تنگه هرمز» به عنوان ابزاری برای ترغیب بغداد به همکاری‌های امنیتی بیشتر و فشار بر واشینگتن استفاده می‌کند.
علاوه بر موضوع نفت، پیگیری پروژه‌هایی نظیر راه‌آهن شلمچه-بصره، لایروبی اروندرود و مطالبات ارزی ایران از عراق، از دیگر محورهای اقتصادی بود که قالیباف در دیدار با نزار آمیدی، رئیس‌جمهور و سایر مقامات عراقی بر آن‌ها تأکید کرد. این اقدامات نشان‌دهنده تلاش ایران برای گره زدن امنیت منطقه به «منافع پایدار اقتصادی» است.
نقش فراپارلمانی قالیباف؛ دیپلمات یا مذاکره‌کننده ارشد؟
نکته حائز اهمیت در این سفر، جایگاه فراتر از ریاست مجلس برای قالیباف است. برخی رسانه‌های منطقه‌ای نظیر الجزیره گزارش داده‌اند که قالیباف در این مقطع، نقشی کلیدی در تیم مذاکراتی ایران با طرف‌های بین‌المللی ایفا می‌کند. این سفر را می‌توان در چارچوب تقسیم کار میان نهادهای حکومتی ایران دید؛ جایی که وزارت امور خارجه مسیر رسمی دیپلماتیک را پیش می‌برد و قالیباف پیونددهنده سیاست خارجی با ملاحظات امنیتی و نظامی «میدان» است.
حضور قالیباف در بغداد، پس از تجربه مشابه او در لبنان، نشان می‌دهد که او به عنوان نماینده کل حاکمیت (شامل دولت، مجلس و نهادهای نظامی) برای انتقال پیام‌های صریح و مستقیم به مقامات عراقی برگزیده شده است. پیامی که احتمالاً شامل هشدارهایی درباره تبعات نزدیکی بیش از حد بغداد به سیاست‌های امنیتی آمریکا در منطقه است.
امنیت مرزها و پرونده اقلیم کردستان
پرونده امنیت مرزها و فعالیت گروه‌های مخالف ایران در اقلیم کردستان عراق نیز از دیدارهای رسمی حذف نشد. با توجه به حملات پهپادی اخیر به اربیل و اتهامات متقابل، قالیباف بر اجرای کامل توافقات امنیتی میان دو کشور تأکید کرد. ایران به دنبال آن است که دولت مرکزی عراق کنترل بیشتری بر مناطق مرزی اقلیم داشته باشد تا از آنچه «تهدیدات نیابتی» علیه امنیت ملی خود می‌نامد، جلوگیری کند.
سفر محمدباقر قالیباف به عراق را نمی‌توان صرفاً یک اقدام پارلمانی در چارچوب دیپلماسی عمومی دانست. این حضور، تلاشی همه‌جانبه برای تثبیت موقعیت ایران در «عراقِ پس از بحران» و مدیریت چالش‌های ناشی از فشارهای آمریکا بر دولت بغداد است.
قالیباف در این سفر سعی کرد میان دو ضرورت متضاد توازن برقرار کند: از یک سو حمایت از گروه‌های «مقاومت» به عنوان بازوهای نفوذ ایران، و از سوی دیگر حفظ ثبات دولت الزیدی برای جلوگیری از فروپاشی نظم سیاسی شیعی در عراق. با این حال، واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد که حل معادلاتی چون «خلع سلاح گروه‌های مسلح» و «تضمین امنیت انرژی در هرمز»، تنها با سفرهای دیپلماتیک ممکن نیست و به توافقاتی کلان‌تر میان تهران و واشینگتن بستگی دارد.
در نهایت، موفقیت این سفر در گرو آن است که آیا تهران می‌تواند بغداد را متقاعد کند که امنیت و رفاه عراق از مسیر «همگرایی منطقه‌ای بدون آمریکا» می‌گذرد، یا اینکه فشارهای اقتصادی و امنیتی واشینگتن، عراق را به سمت دوری تدریجی از حوزه نفوذ ایران سوق خواهد داد. سفر قالیباف نشان داد که ایران حاضر نیست به سادگی از «عمق استراتژیک» خود در عراق عقب‌نشینی کند، حتی اگر این کار مستلزم ورود مستقیم عالی‌ترین مقامات سیاسی‌اش به قلب تهدیدهای امنیتی بغداد باشد.
- برلین پس از حکم دادگاه هامبورگ، به تهران درباره پیامدهای فعالیت‌های تروریستی هشدار داد
- افزایش نگرانی نهادهای حقوق بشری درباره وضعیت بازداشت‌شدگان خوزستان، خطر صدور حکم اعدام برای 12 متهم پرونده قلعه چنعان
- گسترش خرید قسطی مواد غذایی و دارو در میان خانوارهای ایرانی
- گسست در راهبرد دیپلماسی؛ اتهام «مذاکره بدون هماهنگی با حاکمیت نظام» بر پیشانی وزارت امور خارجه ایران
- سقوط قدرت خرید و انسداد زنجیره تأمین؛ پوشاک زمستانه چگونه از سبد معیشت خارج شد؟
