با آغاز نشستهای هشتاد و یکمین دوره مجمع عمومی سازمان ملل متحد، نگاهها به نیویورک دوخته شده است؛ آن هم در شرایطی که نشانههایی از احتمال ازسرگیری مسیر دیپلماتیک میان ایالات متحده و ایران دیده میشود و همزمان، تنشهای نظامی در خلیج و یمن و پیامدهای آن برای کشتیرانی و انرژی ادامه دارد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، و مسعود پزشکیان، همتای ایرانی او، در نشستهای مجمع عمومی شرکت میکنند؛ نخستین مناسبتی که از زمان آغاز جنگ میان واشنگتن و ایران در فوریه گذشته، هر دو در آن حضور دارند. هرچند تاکنون دیدار مستقیمی میان دو رئیسجمهوری برنامهریزی نشده، تهران اعلام کرده است هیئت اعزامیاش اختیار مذاکره دارد و واشنگتن نیز گفته اگر گفتوگو با ایرانیها بتواند به نتیجهای عملی منجر شود، آماده این کار است.
در مهمترین نشانه از احتمال گشایش یک مسیر مذاکره، یک مقام ارشد ایرانی به «رویترز» گفت تهران ممکن است ظرف هفت روز تنگه هرمز را بازگشایی کند، مشروط به اینکه ایالات متحده فشار نظامی را کاهش دهد و محاصره بنادر ایران را بردارد؛ آن هم در حالی که همزمان تحرکات نظامی در یمن و فشار بر مسیرهای کشتیرانی منطقهای ادامه دارد.
هرمز؛ برگ مذاکره در قلب رویارویی
تنگه هرمز یکی از مهمترین پروندههایی است که میتواند از خلال آن، شانس کاهش تنش میان واشنگتن و تهران آزموده شود. ایران گفته است اگر ایالات متحده از اقدامات نظامی و اقتصادی خود عقبنشینی کند، آماده است ظرف چند روز این تنگه را بازگشایی کند؛ موضوعی که نشان میدهد امنیت کشتیرانی میتواند به مسیری برای مذاکرهای گستردهتر گره بخورد.
این مقام ایرانی گفت نشستهای مجمع عمومی «فرصتی» برای ازسرگیری دیپلماسی است و افزود تهران آخرین پیشنهادهای خود را در 16 سپتامبر از طریق میانجیها به واشنگتن ارسال کرده است. بر اساس اظهارات مقامهای ایرانی، ازسرگیری مذاکرات مستلزم اعلام رسمی آمریکا درباره تمایل به راهحل دیپلماتیک و سپس توافق بر سر چارچوب زمانی این روند است.
این نشانهها در حالی مطرح میشود که تردد کشتیها از تنگه بهشدت کاهش یافته است. دادههای دریانوردی منتشرشده از سوی «رویترز» نشان میدهد روز دوشنبه فقط دو کشتی تجاری از هرمز عبور کردند؛ در حالی که پیش از تشدید درگیریها، میانگین عبور روزانه حدود 125 کشتی تجاری بزرگ بود.
بازگشایی این تنگه اهمیتی فراتر از روابط ایران و آمریکا دارد، زیرا بخش بزرگی از تجارت جهانی انرژی از آن عبور میکند. از این رو، هر توافقی درباره کشتیرانی در این گذرگاه میتواند بر بازارهای نفت و گاز، زنجیرههای تأمین و نیز کشورهای خلیج که از نظر امنیتی و اقتصادی به کشتیرانی در منطقه وابستهاند، اثر بگذارد.
واشنگتن: گفتوگو ممکن است، اما با شرط
در سوی آمریکایی، مارکو روبیو، وزیر خارجه، گفت واشنگتن در جریان نشستهای مجمع عمومی برای گفتوگو با ایرانیها آمادگی دارد، بهویژه اگر این دیدار بتواند به نتیجهای عملی منجر شود و اهداف آمریکا را محقق کند.
اما این پیام جدا از موضع سختگیرانه آمریکا در قبال تهران نبود. مقامهای آمریکایی همچنان بر موضوعاتی تأکید کردهاند که واشنگتن آنها را در هر مسیر مذاکرهای اساسی میداند. روبیو نیز گفت تصمیمگیری در ایران فقط به ریاستجمهوری محدود نمیشود؛ اشارهای به نقش رهبر و دیگر نهادها در ساختار تصمیمگیری ایران.
در تهران، پیامهای سیاسی و نظامی همچنان لحن سختتری داشت. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، گفت کشورش در برابر فشارهای آمریکا تسلیم نخواهد شد. همزمان، اظهاراتی منسوب به «سپاه پاسداران» هشدار داد که در صورت حملهای تازه به ایران، ماهیت سلاحها و حوزه عملیات تغییر خواهد کرد.
خلیج وارد محاسبات آمریکا و ایران میشود
مسیر نیویورک فقط به واشنگتن و تهران محدود نمیشود. قرار است رئیسجمهوری آمریکا با رهبران کشورهای شورای همکاری خلیج دیدار کند؛ در حالی که کشورهای منطقه با پیامدهای مستقیم جنگ، از اختلال در کشتیرانی گرفته تا حمله به زیرساختهای انرژی، روبهرو هستند.
کشورهای خلیج در پی ازسرگیری رفتوآمد دریایی از طریق تنگه هرمز هستند، اما همزمان با ایران بهعنوان یکی از طرفهای اصلی تنش منطقهای نیز مواجهاند.
در این چارچوب، پیشنهاد قطر برای ایجاد یک چارچوب امنیتی منطقهای با حضور ایران و کشورهای خلیج مطرح شده است. شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر قطر، گفت هر ترتیبات امنیتی منطقهای نیازمند تضمینهایی برای کشورهای خلیج است و در کنار آن باید پیوندهای اقتصادی با ایران نیز گسترش یابد.
این طرح، پرونده امنیت خلیج را به متن هرگونه توافق احتمالی میآورد، بهجای آنکه مذاکره فقط به مسائل مستقیم میان ایران و آمریکا محدود بماند. اگر مذاکرات از سر گرفته شود، پروندههای کشتیرانی، انرژی و امنیت کشورهای خلیج در کنار مسائل نظامی و هستهای روی میز خواهند بود.
آیا نیویورک به یک مسیر مذاکره تبدیل میشود؟
ناظران معتقدند حضور ترامپ و پزشکیان در یک مکان، سطح انتظارها را درباره احتمال گشایش یک کانال مذاکره جدید بالا برده است، اما دادههای موجود تاکنون از توافق بر سر دیدار مستقیم میان آن دو حکایت ندارد.
ناظران میگویند روشنترین نشانه، آمادگی دو طرف با درجاتی متفاوت برای بازگشت به زبان دیپلماسی است. ایران این موضوع را به کاهش فشار نظامی و رفع محاصره گره میزند و بازگشایی هرمز را نیز در همین چارچوب مطرح میکند؛ در مقابل، واشنگتن میگوید اگر گفتوگو بتواند به نتیجهای عملی برسد، آماده آن است.
از این رو، نشستهای نیویورک آزمونی برای سنجش توان دیپلماسی در گشودن مسیری تازه در میانه جنگی است که پروندههای آن هنوز بسته نشده است. اگر تماسهای غیرمستقیم بتواند چارچوبی برای مذاکره ایجاد کند، تنگه هرمز ممکن است به یکی از نخستین موضوعات قابل سنجش تبدیل شود؛ چرا که بازگشایی آن نشانهای عملی از میزان کاهش تنش میان دو طرف خواهد بود، نه صرفاً یک اعلام سیاسی.
- فلج کامل هوانوردی جمهوری اسلامی؛ محاصره هوایی منطقهای و انزوای فزاینده تهران
- سخنرانی نخست وزیر اسرائیل در سازمان ملل متحد؛ افشاگری علیه سرکوبگری و جنگافروزیهای منطقهای رژیم ایران
- وابستگی نظامی و اطلاعاتی جمهوری اسلامی به چین؛ افشای نقش پکن در حملات مرگبار سپاه علیه نیروهای آمریکایی
- همهپرسی ۲۰۱۷ کردستان در نهمین سالروز؛ از یک قرن ستم ساختاری تا مقاومت در برابر جبر ژئوپلیتیک
- مطالبه ۸۰ کشور برای بازگشایی فوری تنگه هرمز؛ از انتقاد رسانههای تهران تا طرح ۷ روزه دیپلماسی مشروط
