پدیده آلودگی هوا در ایران سال‌هاست که از چارچوب یک عارضه فصلی یا چالش متعارف زیست‌محیطی عبور کرده و به یکی از سنگین‌ترین اصطکاک‌های ساختاری در اقتصاد کلان کشور تبدیل شده است. به گزارش پایگاه تحلیلی «تجارت‌نیوز»، برآوردهای گوناگون پژوهشی و رسمی حاکی از آن است که خسارت اقتصادی ناشی از آلودگی هوا در ایران، سالانه بین ۱۲ تا ۲۳ میلیارد دلار برآورد می‌شود؛ رقمی که در جامع‌ترین سناریوها، معادل نزدیک به ۵ درصد از کل تولید ناخالص داخلی (GDP) است.
با این حال، بخش بزرگی از این صورت‌حساب در جایی تحمیل می‌شود که در آمارهای روزمره کمتر به چشم می‌آید: جایی که خسارت صرفاً در شمارش تخت‌های بیمارستانی و تعطیلی مدارس خلاصه نمی‌شود، بلکه مستقیماً به کاهش توان کاری، غیبت پرسنل، نابودی زودهنگام سرمایه انسانی و اختلال در ترازنامه بنگاه‌ها منتهی می‌گردد.
تفاوت برآوردها؛ از گزارش‌های بهداشت تا داده‌های مجلس
در سال‌های اخیر، مراجع رسمی کشور ارقام گوناگونی از بار مالی این بحران منتشر کرده‌اند که هریک بازتاب‌دهنده بخشی از واقعیت اقتصادی است: بر اساس اظهارات رسمی مسئولان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، مجموع هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم ناشی از بیماری‌ها، درمان، مرگ‌ومیر و پیامدهای اجتماعی آلودگی هوا سالانه بیش از ۱۲ میلیارد دلار برآورد شده است. در جدیدترین آمارهای اعلام‌شده از سوی معاونت بهداشت این وزارتخانه برای سال ۱۴۰۳، شمار فوتی‌های منتسب به هوای آلوده در کشور به ۵۸ هزار و ۹۷۵ نفر (میانگین روزانه ۱۶۱ نفر) رسیده و خسارت اقتصادی ناشی از این مرگ‌ها به تنهایی بالغ بر ۱۷.۲ میلیارد دلار محاسبه شده است. در ارزیابی هم‌راستای دیگری، خسارت کل مرگ‌های منتسب در همین سال حدود ۱۳.۹۴ میلیارد دلار (بیش از ۱۰۰۰ هزار میلیارد تومان) برآورد شده که سهم تهران در آن نزدیک به ۲.۸۸ میلیارد دلار است. بازوی پژوهشی مجلس شورای اسلامی نیز با استناد به مطالعات حوزه سلامت، رقم خسارت را در محاسبات فراگیرتر—با احتساب هزینه‌های دارویی، درمان بیماری‌های مزمن و افت بهره‌وری—تا مرز ۲۳ میلیارد دلار تخمین زده است. گزارشی که یادآور شده بود تنها در ۵۷ شهر کشور بیش از ۳۰ هزار مورد فوت زودرس ناشی از آلودگی ثبت شده است.
تحلیلگران تأکید می‌کنند این اختلاف ارقام (از ۱۲ تا ۲۳ میلیارد دلار) تناقض آماری نیست، بلکه ناشی از «تفاوت در روش‌شناسی» است؛ برخی مطالعات صرفاً هزینه اقتصادی سال‌های از دست‌رفته کاری را بر پایه روش سرمایه انسانی می‌سنجند (نظیر پژوهشی که هزینه بهره‌وری از دست‌رفته مرگ‌های سال ۱۳۹۸ را ۲۹۳ میلیون دلار برآورد کرد)، در حالی که بررسی‌های جامع‌تر، ارزش آماری حیات (VSL) و تمام ابعاد سلامت را لحاظ می‌کنند.
کانال‌های پنهان خسارت؛ از درمان تا ترازنامه بنگاه‌ها
آسیب اقتصادی آلودگی هوا از دو مسیر عمده به بدنه جامعه و بازار منتقل می‌شود: مسیر نخست، افزایش مراجعات به بخش‌های اورژانس و بستری‌های ناشی از بیماری‌های قلبی-عروقی و تنفسی، بار مالی سنگینی را به دولت، شرکت‌های بیمه و سبد معیشت خانوارها تحمیل می‌کند. پژوهش‌های میدانی در کشور نشان داده‌اند میانگین هزینه‌های مستقیم پزشکی برای یک بیمار مبتلا به عوارض آلودگی هوا حدود ۴ هزار و ۴۸۵ دلار و هزینه‌های غیرمستقیم آن بالغ بر ۱ هزار و ۷۱۳ دلار تخمین زده می‌شود. و مسیر دوم، یعنی مهم‌ترین لایه این بحران، پدیده‌ای است که در فاکتورهای پزشکی ثبت نمی‌شود. کاهش تمرکز، سردردهای مداوم و افت عملکرد (حضور بدون بازده) در کنار غیبت کاری کارکنان، مستقیماً توان تولیدی بنگاه‌های اقتصادی را می‌کاهد. مطابق یک مطالعه دانشگاهی، بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۶، مرگ‌های منتسب به ذرات معلق (PM2.5) در ایران بیش از ۳.۷۹ میلیون سال زندگی بالقوه مولد را از بین برده و خسارتی افزون بر ۵.۶۲ میلیارد دلار بر ظرفیت اقتصادی تحمیل کرده است؛ ظرفیتی که دیگر هرگز به چرخه تولید بازنمی‌گردد.
تهران و کلان‌شهرها؛ کانون تمرکز خسارت‌های ساختاری
تهران به دلیل تمرکز اصلی بخش خدمات، صنعت و ساختار اداری کشور، نقطه ثقل این اصطکاک اقتصادی است. بانک جهانی در ارزیابی جامع خود پیرامون کیفیت هوای پایتخت تصریح کرده بود که هزینه‌های اقتصادی ناشی از مرگ و بیماری در تهران سالانه حدود ۲.۶ میلیارد دلار است؛ این نهاد تأکید کرده که رقم مذکور تنها ابعاد بهداشتی را در بر دارد و خساراتی چون افت عملکرد کشاورزی اطراف، کاهش دید افقی، فرسایش زیرساخت‌ها، افت کیفیت زندگی و هزینه تعطیلی مدارس را شامل نمی‌شود. همچنین داده‌های منتشرشده در نشریه معتبر علمی Environmental Research نشان می‌دهد تنها در یک سال، بیش از ۷ هزار مرگ بالای ۲۵ سال در تهران منتسب به ذرات PM2.5 بوده و ارزش اقتصادی این خسارت در بالاترین برآورد به حدود ۲.۸۹ میلیارد دلار—معادل ۴.۸ درصد از تولید ناخالص داخلی تهران—رسیده است. مطالعات شهری همچنین سهم وسایل نقلیه و منابع متحرک در تولید آلاینده‌های تهران را بیش از ۸۰ درصد ارزیابی کرده‌اند. وضعیتی مشابه در کلان‌شهرهایی چون اصفهان، مشهد، تبریز، اهواز و اراک نیز جریان دارد.
موقعیت ایران در شاخص‌های بین‌المللی
آمارهای فراملی نیز مؤید ابعاد عمیق این بحران است. گزارش معتبر State of Global Air (منتشرشده با همکاری نهادهایی چون HEI و مؤسسه IHME دانشگاه واشنگتن) آلودگی هوا را در زمره مرگبارترین عوامل خطر جهانی رده‌بندی کرده است. هم‌زمان، بر اساس پایش داده‌های پایگاه بین‌المللی کیفیت هوای جهانی (IQAir)، میانگین سالانه غلظت ذرات PM2.5 در ایران حدود ۲۸.۱ میکروگرم بر مترمکعب ثبت شده که بیش از ۵.۶ برابر رهنمود استاندارد سازمان جهانی بهداشت (WHO) است؛ رتبه‌ای که ایران را در جایگاه بیست‌ودوم آلوده‌ترین کشورهای جهان قرار داده است.
تناقض در سیاست‌گذاری؛ هزینه درمان یا سرمایه‌گذاری برای اصلاح؟
تحلیل انتقادی شواهد اقتصادی موجود، گویای یک پارادوکس مدیریتی در نظام سیاست‌گذاری است: متولیان اجرایی معمولاً با استناد به کمبود نقدینگی، پروژه‌های حیاتی نظیر نوسازی ناوگان فرسوده حمل‌ونقل عمومی، ارتقای کیفی پالایشگاه‌ها، ارتقای سوخت، فیلتراسیون صنایع و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را با کندی به پیش می‌برند.
این در حالی است که ترازنامه اقتصادی نشان می‌دهد ادامه وضعیت کنونی، سالانه چند برابر منابع مورد نیاز برای اصلاح ساختاری را به شکل «خسارت مستقیم سوخته» از بدنه اقتصاد می‌بلعد. کاهش آلودگی هوا در محاسبات حکمرانی اقتصادی نباید یک «هزینه مصرفی» تلقی شود، بلکه از منظر بازدهی، یکی از سودآورترین «سرمایه‌گذاری‌های پایدار» است؛ چراکه با هر واحد کاهش آلاینده‌ها، بخش عظیمی از اعتبارات درمان آزاد شده، راندمان نیروی کار تثبیت می‌شود و از مرگ هزاران نیروی انسانی مولد جلوگیری به عمل می‌آید.
پرسش اصلی برابر نهادهای اقتصادی و تصمیم‌ساز کشور دیگر این نیست که «مهار آلودگی چقدر هزینه دارد؟»، بلکه این است: آیا اقتصاد ایران می‌تواند سالانه پرداخت این صورت‌حساب بیش از ۱۰ تا ۲۰ میلیارد دلاری را که نتیجه بی‌عملی و تعویق اصلاحات است، ادامه دهد؟
- گسترش دامنه اعتراضات صنفی در ۱۰ استان ایران با محوریت مطالبات معیشتی
- ادامه تنشها در تنگه هرمز؛ هدف قرار دادن کشتی‌ها توسط سپاه پاسداران
- گزارش‌های تازه از بازداشت‌های پراکنده، وضعیت سلامت زندانیان و هشدارهای نهادهای بین‌المللی
- اعتراف آنکارا به ناکارآمدی سیاست‌های حذفی و ضرورت بازطراحی حقوق شهروندی برای کردها
- تروریسم سایبری سپاه پاسداران در قلب اروپا؛ تلاش فرانسه برای اعمال تحریم‌های اتحادیه اروپا
