در حالی که تنشهای نظامی در منطقه خاورمیانه به سطحی بیسابقه طی سالهای اخیر رسیده و امنیت انرژی جهانی با تهدیدی جدی روبهروست، عربستان سعودی روز پنجشنبه هشتم مرداد، رسماً از تشکیل یک ائتلاف دفاع دریایی چندملیتی با مشارکت ۱۴ کشور خبر داد. این اقدام که با هدف تأمین امنیت کشتیرانی در تنگه راهبردی بابالمندب، دریای سرخ و خلیج عدن صورت گرفته است، نشاندهنده تغییر جهت معنادار راهبردهای امنیتی ریاض در مواجهه با بنبستهای ژئوپلیتیک کنونی است.
ساختار ائتلاف و جغرافیای اعضا
بر اساس بیانیه رسمی وزارت دفاع عربستان سعودی، این ائتلاف شامل کشورهای عربستان، بحرین، بنگلادش، جیبوتی، مصر، اردن، کویت، نیجریه، پاکستان، قطر، سومالی، سودان، ترکیه و دولت قانونی یمن (شورای رهبری ریاستجمهوری) است. در این میان، غیبت دو بازیگر کلیدی شورای همکاری خلیج فارس، یعنی امارات متحده عربی و عمان، پرسشهای جدی را در محافل تحلیلی ایجاد کرده است. عمان همواره بر سیاست میانجیگری و بیطرفی تأکید داشته و امارات نیز طی سالهای اخیر مسیرهای مستقلی را در حوزه امنیت دریایی و نفوذ در شاخ آفریقا دنبال کرده است.
ریاض که خود را به عنوان بنیانگذار و میزبان مقر فرماندهی این ائتلاف معرفی کرده، اعلام نموده که تاکنون ۱۴ کشور حمایت رسمی خود را اعلام کردهاند و از میان ۴۳ کشوری که در نشست ریاض شرکت داشتند، سایرین در حال بررسی سازوکارهای داخلی برای پیوستن به این پیمان هستند.
پیشزمینه تشکیل ائتلاف: محاصره در برابر محاصره
تشکیل این ائتلاف پس از آن کلید خورد که حوثیهای یمن هفته گذشته رسماً اعلام کردند یک «محاصره دریایی» علیه عربستان سعودی، بزرگترین صادرکننده نفت جهان، اعمال میکنند. حوثیها مدعی شدهاند که نفتکشهای سعودی و زیرساختهای نفتی این کشور در سواحل دریای سرخ را هدف قرار دادهاند.
این تقابل در شرایطی رخ میدهد که تنگه هرمز، به عنوان سنتیترین مسیر انتقال انرژی جهان، در پی رویاروییهای اخیر میان ایالات متحده و ایران با اختلالات گستردهای مواجه شده است. انسداد نسبی یا تهدیدات موجود در تنگه هرمز باعث شده بود که عربستان سعودی بخش عمدهای از صادرات خود را از طریق «خط لوله شرق-غرب» به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل کند تا از ریسکهای خلیج فارس دور بماند. اما اکنون با تشدید حملات در بابالمندب، این «مسیر جایگزین» نیز به کانون جدید بحران تبدیل شده است.
تحلیل استراتژیک؛ آسیبپذیری گلوگاهها
تنگه بابالمندب که در باریکترین نقطه خود تنها ۲۹ کیلومتر عرض دارد، دروازه ورود به کانال سوئز و مسیر عبور ۱۰ تا ۱۲ درصد از تجارت جهانی و روزانه میلیونها بشکه نفت خام است. آمارهای شرکتهای امنیت دریایی از جمله «ویندوارد اینتلیجنس» نشان میدهد که پس از تهدیدات اخیر حوثیها، تردد کشتیهای مرتبط با عربستان ۴۶ درصد و تردد تانکرهای نفتی در این منطقه ۳۹ درصد کاهش یافته است.
تحلیلگران مسائل منطقه معتقدند ریاض با تشکیل این ائتلاف در پی ایجاد یک «چتر امنیتی منطقهای» است تا وابستگی خود را به ائتلافهای تحت رهبری غرب که گاهی با کندی در تصمیمگیری یا ملاحظات سیاسی داخلی مواجهاند، کاهش دهد. وزارت دفاع عربستان تأکید کرده است که فعالیتهای این اتحاد بر «اشتراکگذاری دادهها، هماهنگی برنامهریزی عملیاتی و رزمایشهای مشترک» متمرکز خواهد بود، اما ماهیت آن را صرفاً «دفاعی» خوانده است.
شکاف میان واشینگتن و بروکسل؛ چالش هماهنگی
یکی از ابعاد پیچیده این گزارش، تلاقی این ائتلاف با تلاشهای موازی ایالات متحده و اتحادیه اروپا است. در حالی که دولت دونالد ترامپ در تلاش است تا ائتلاف دریایی جدیدی را در تنگه هرمز با رهبری بریتانیا و فرانسه شکل دهد، گزارشهای رسانههایی چون «پولیتیکو» حاکی از مقاومت جدی اروپاییهاست. مقامات اروپایی که پیشتر مأموریت «آسپایدز» را در دریای سرخ راهاندازی کرده بودند، نسبت به رویکردهای تهاجمی واشینگتن ابراز تردید میکنند.
بر اساس گزارشهای رسانههای داخلی ایران و تحلیلهای منتشر شده در «اقتصادنیوز»، شکاف میان آمریکا و متحدان اروپاییاش ناشی از عدم هماهنگی در حملات هوایی ماه فوریه علیه ایران است. کشورهای اروپایی بر این باورند که بدون یک «آتشبس پایدار» میان تهران و واشینگتن، هرگونه حضور در ائتلافهای نظامی جدید تنها میتواند نیروهای آنها را در معرض درگیری مستقیم قرار دهد. در این میان، پیشنهاد عمان به ایران برای مدیریت مشترک تنگه هرمز نیز نشاندهنده تمایل برخی کشورهای منطقه به راهکارهای دیپلماتیک محلی به جای ائتلافهای نظامی بینالمللی است.
پیامدهای اقتصادی و بنبست کشتیرانی
تشدید تنشها در این آبراههای حیاتی مستقیماً بر بازار جهانی انرژی اثرگذار بوده است. قیمت نفت در معاملات اخیر تحت تأثیر نگرانی از اختلال در عرضه، جهشهای معناداری را تجربه کرده است. از سوی دیگر، گزارشهای منتشر شده درباره احتمال معافیت کشتیهای چینی از پرداخت عوارض ادعایی حوثیها در بابالمندب، نشان از لایههای پیچیده دیپلماسی انرژی و نقش قدرتهای شرقی در این بحران دارد.
ریاض اکنون در موقعیتی قرار گرفته است که باید میان عملیات نظامی مستقیم و ایجاد ائتلافهای دفاعی چندجانبه توازن ایجاد کند. از یک سو، آتشبس سال ۲۰۲۲ با حوثیها عملاً با تبادل آتش اخیر به مویی بند است و از سوی دیگر، امنیت زیرساختهای پروژه «چشمانداز ۲۰۳۰» عربستان که به ثبات منطقه گره خورده، در معرض خطر قرار دارد.
ائتلاف دریایی جدید به رهبری عربستان سعودی، بیش از آنکه یک قدرت نظامی تهاجمی باشد، پیامی سیاسی-امنیتی به بازیگران منطقهای و بینالمللی است. ریاض با بسیج ۱۴ کشور، تلاش دارد نشان دهد که مسئولیت امنیت کشتیرانی در دریای سرخ را یک «مسئولیت جمعی» میداند. با این حال، کارآمدی این ائتلاف در مقابله با جنگهای نامتقارن و حملات پهپادی و موشکی حوثیها در هالهای از ابهام است.
در نهایت، موفقیت این طرح نه تنها به تعداد ناوهای جنگی مستقر در منطقه، بلکه به توانایی ریاض در مدیریت تنشهای کلان با ایران و ایجاد هماهنگی میان منافع متضاد قدرتهای غربی و شرقی بستگی دارد. تا زمانی که گلوگاههای هرمز و بابالمندب به عنوان ابزارهای فشار در معادلات سیاسی به کار گرفته میشوند، امنیت در این کریدورهای حیاتی همچنان شکننده باقی خواهد ماند.
- رایزنیهای رئیس سازمان اطلاعات ترکیه در کابل و قندهار
- مطالبه جهانی برای تمدید مأموریت گزارشگر ویژه سازمان ملل در افغانستان، نامه مشترک ۱۰۰ نهاد بینالمللی به شورای حقوق بشر
- افزایش مطالبات اصناف ایران برای محاسبه مالیات بر پایه سود واقعی کسبوکارها
- پاکستان همزمان با حمله مرگبار به نظامیان، محدودیتهای مصرف سوخت را تشدید کرد
- رد گزارش سازمان ملل از سوی کاخ سفید؛ واکنش تند واشنگتن به اتهام «جنایات جنگی» و بازتاب خروج آمریکا در رسانههای ایران
