در دهه‌های اخیر، اقتصاد ایران به زیستن در فضای «خاکستری» و بهره‌گیری از شبکه‌های غیررسمی برای دور زدن محدودیت‌های بین‌المللی عادت کرده بود. اما تحولات ماه‌های اخیر و راهبرد جدید واشنگتن که تحت عنوان «محاصره کامل اقتصادی» شناخته می‌شود، نشان‌دهنده تغییری بنیادین در قواعد بازی است. این بار برخلاف دوران «فشار حداکثری» ۲۰۱۸، مسئله تنها وضع جریمه برای خریداران نفت نیست؛ بلکه هدف قرار دادن «جغرافیای دور زدن تحریم» و انسداد منافذ سنتی در همسایگی ایران است. این گزارش به بررسی این پرسش می‌پردازد که با توجه به هشدارهای مقامات داخلی و تغییرات ساختاری در بنادر و بانک‌های منطقه، تهران تا چه حد قادر به بازیابی مسیرهای تجاری خود خواهد بود؟
هشدار قالیباف؛ پیوند معیشت با بقای سیاسی
یکی از کلیدی‌ترین کدهای تحلیلی در فهم وضعیت کنونی، سخنان اخیر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، در جمع بازرگانان در بغداد است. قالیباف با عبور از ادبیات کلاسیک که صرفاً بر «بی‌اثری تحریم‌ها» تأکید داشت، صراحتاً پایداری حاکمیت را به وضعیت سفره مردم گره زد. او هشدار داد: «هر چقدر قدرت نظامی داشته باشیم، ولی اگر مردم گرسنه باشند و رشد اقتصادی نداشته باشیم، دوام نمی‌آوریم.»
این موضع‌گیری نشان‌دهنده آن است که اتاق‌های فکر در تهران به این درک رسیده‌اند که این بار فشار اقتصادی نه یک متغیر مزاحم، بلکه یک تهدید موجودیتی است. تأکید قالیباف بر لزوم «حذف دلار» و استفاده از ارزهای ملی در مبادلات با عراق، واکنشی به انسداد مسیرهای دلاری است که سال‌ها از طریق صرافی‌های بغداد و سلیمانیه، نیازهای ارزی بازار داخلی ایران را تأمین می‌کردند.
قالیباف: هر چقدر قدرت نظامی داشته باشیم، ولی اگر مردم گرسنه باشند و رشد اقتصادی نداشته باشیم، دوام نمی‌آوریم
انسداد در هاب‌های سنتی: امارات و عراق
بزرگ‌ترین ضربه ژئوپلیتیک به شبکه دور زدن تحریم‌های ایران، تغییر رفتار امارات متحده عربی است. امارات که به لحاظ تاریخی دومین شریک تجاری و نخستین شریک مالی ایران در تبادلات ارزی محسوب می‌شد، از ۱۹ اوت ۲۰۲۶ (۲۸ مرداد ۱۴۰۵) عملاً بسیاری از پیوندهای اقتصادی خود را با ایران به حالت تعلیق درآورده است. برخلاف دوره‌های قبل که فشارها عمدتاً سیاسی بود، این بار سیستم‌های پولی امارات به دلیل خطرات ناشی از انزوای بین‌المللی و فشارهای مستقیم وزارت خزانه‌داری آمریکا، از ارائه خدمات به شبکه صرافی‌های مرتبط با ایران خودداری می‌کنند.
بزرگ‌ترین ضربه ژئوپلیتیک به شبکه دور زدن تحریم‌های ایران، تغییر رفتار امارات متحده عربی با بە تعلیق درآوردن پیوندهای اقتصادی خود با ایران و دیجیتالی شدن سیستم بانکی عراق تحت نظارت مستقیم نهادهای مالی بین‌المللی است
در عراق نیز وضعیت مشابهی حاکم شده است. دیجیتالی شدن سیستم بانکی عراق تحت نظارت مستقیم نهادهای مالی بین‌المللی، فضای مانور ایران برای دریافت دلارهای ناشی از صادرات برق و گاز را به شدت محدود کرده است. در حالی که پیش از این، «پول نقد» ابزار اصلی تبادلات بود، اکنون ردیابی دیجیتال منابع مالی، بن‌بستی ایجاد کرده که حتی سفر رئیس مجلس ایران به بغداد نیز برای یافتن راهکار «حذف دلار»، نشان از دشواری‌های فنی این مسیر دارد.
تغییر نقشه منطقه‌ای؛ از ترکیه تا پاکستان
تغییرات ژئوپلیتیک تنها به همسایگان عرب محدود نمی‌شود. نزدیکی اخیر ترکیه به عربستان سعودی و تلاش آنکارا برای بازتعریف روابط خود با بلوک غرب، فضا را برای شرکت‌های پوششی ایران در ترکیه تنگ‌تر کرده است. کارشناسان داخلی ایران معتقدند که ترکیه دیگر مایل نیست هزینه‌های سنگین تقابل مالی با آمریکا را برای حفظ تراز تجاری با ایران بپردازد.
نزدیکی اخیر ترکیه به عربستان سعودی و تلاش آنکارا برای بازتعریف روابط خود با بلوک غرب، فضا را برای شرکت‌های پوششی ایران در ترکیه تنگ‌تر کرده است. و پاکستان نیز تحت فشارهای گروه ویژه اقدام مالی (FATF) و تعهدات ناشی از قراردادهای منطقه‌ای، توانایی کمتری برای همکاری‌های بانکی غیررسمی با تهران دارد. کشورهایی مانند عمان و قطر نیز که همواره نقش «میانجی» یا «سوپاپ اطمینان» را برای ایران ایفا می‌کردند، اکنون در برابر پروژه «انزوای هماهنگ» واشنگتن با احتیاط بیشتری عمل می‌کنند.
از سوی دیگر، پاکستان نیز تحت فشارهای گروه ویژه اقدام مالی (FATF) و تعهدات ناشی از قراردادهای منطقه‌ای، توانایی کمتری برای همکاری‌های بانکی غیررسمی با تهران دارد. حتی کشورهایی مانند عمان و قطر که همواره نقش «میانجی» یا «سوپاپ اطمینان» را ایفا می‌کردند، اکنون در برابر پروژه «انزوای هماهنگ» واشنگتن با احتیاط بیشتری عمل می‌کنند تا زیرساخت‌های مالی خود را در معرض تحریم‌های ثانویه قرار ندهند.
اعتراف ارزی و واکنش دیپلماتیک
هم‌زمان با این انسداد ژئوپلیتیک، عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی ایران، در گفتگویی تلویزیونی رسماً تأیید کرد که صادرات نفت به صفر رسیده و دسترسی به منابع ارزی مسدود شده است. این اعتراف در کنار بیانیه تند وزارت امور خارجه ایران، تصویری دوقطبی از وضعیت کنونی ارائه می‌دهد.
وزارت امور خارجه در بیانیه خود، اقدامات آمریکا را «تروریسم اقتصادی» و تکرار سیاست‌های شکست‌خورده نامیده است. اما واقعیت میدانی نشان می‌دهد که «شکست تحریم» در گذشته، عمدتاً مدیون وجود روزنه‌هایی در دوبی، سلیمانیه، استانبول و بنادر کوچک خلیج فارس بود. اکنون که واشنگتن بر «رصد کشتی‌ها»، «ابطال پرچم‌های ثبت شده» و «تحریم شبکه‌های صرافی» متمرکز شده، ابزارهای سنتی تهران برای دور زدن تحریم‌ها با چالش کارآمدی مواجه شده‌اند.
چالش واشنگتن: آیا محاصره کامل ممکن است؟
علیرغم بسته‌شدن بسیاری از منافذ، راهبرد ترامپ نیز با موانع جدی روبه‌روست. رسانه‌های داخلی ایران مانند «خبرآنلاین» و «مشرق‌نیوز» به این نکته اشاره می‌کنند که اجرای کامل این محاصره نیازمند یک «صبر راهبردی» است که معمولاً در سیاست خارجی ترامپ دیده نمی‌شود. علاوه بر این، متغیر «چین» همچنان بزرگ‌ترین حفره در نقشه محاصره آمریکا است. اگر واشنگتن نتواند بانک‌های چینی را به قطع کامل روابط با ایران وادار کند، محاصره اقتصادی هرگز کامل نخواهد شد. اما اقدام علیه بانک‌های بزرگ چین می‌تواند به یک جنگ تجاری جهانی منجر شود که هزینه‌های آن برای اقتصاد آمریکا نیز غیرقابل پیش‌بینی است.
نبرد در زمین فرسایش
ایران در حال حاضر با نسخه‌ای پیشرفته‌تر و تکنولوژیک‌تر از تحریم‌ها روبه‌روست که هدف آن نه فقط کاهش درآمد، بلکه قطع کامل شریان‌های ارتباطی با جغرافیای پیرامونی است. سخنان قالیباف درباره ضرورت بقا در صورت «گرسنگی مردم»، نشان‌دهنده عبور از مرحله شعار و ورود به مرحله مدیریت بحران در تهران است.
تغییرات ژئوپلیتیک اخیر در امارات، عراق و ترکیه، فضا را برای «اقتصاد زیرزمینی» بسیار کوچک کرده است
اگرچه ایران طی دهه‌های گذشته نشان داده که در یافتن مسیرهای جدید تخصص دارد، اما تغییرات ژئوپلیتیک اخیر در امارات، عراق و ترکیه، فضا را برای «اقتصاد زیرزمینی» بسیار کوچک کرده است. موفقیت تهران در این نبرد جدید، دیگر نه در گرو صرافی‌های سنتی، بلکه در گرو توانایی دیپلماتیک برای ایجاد ترک در ائتلاف منطقه‌ای آمریکا و یا یافتن مدل‌های جدید تهاتر کالا با قدرت‌های بزرگ شرق است. در غیر این صورت، همان‌طور که مقامات داخلی هشدار داده‌اند، فشار اقتصادی می‌تواند به یک چالش امنیتی غیرقابل‌مهار تبدیل شود. واشنگتن نیز باید میان «سقوط کامل اقتصادی ایران» و «ثبات بازارهای جهانی انرژی» دست به انتخاب دشواری بزند؛ انتخابی که تعیین‌کننده پایان یا تداوم این جنگ فرسایشی خواهد بود.
- آمریکا در حال بررسی استفاده از «مادرِ بمب‌ها» علیه زیرساخت‌های ایران؛ آیا این اقدام پایان جنگ را رقم می‌زند؟
- جدال داخلی ایران بر سر حمله به سه کشتی در تنگه هرمز و نقض تفاهم‌نامه اسلام‌آباد
- صدور حکم زندان در آلمان برای عوامل تروریسم دولتی رژیم ایران؛ محکومیت دو مزدور به اتهام توطئه قتل رهبران جامعه یهودی
- تحدید کانال‌های مالی منطقه‌ای؛ کالبدشکافی ابعاد و پیامدهای دور جدید تحریم‌های آمریکا علیه ایران
- ترکیه و اسرائیل در سوریه؛ رقابت نفوذ تا کجا پیش می‌رود؟
