گفتوگوی اخیر مسعود پزشکیان با شبکه آمریکایی «فاکسنیوز» بار دیگر مناقشه بر سر کارآمدی دیپلماسی تهران در برابر واشینگتن و میزان اختیارات نهاد ریاستجمهوری در هدایت سیاست خارجی و امنیتی را به کانون بحثهای سیاسی کشانده است. رئیسجمهور ایران در این مصاحبه با طرح آمادگی برای رقیقسازی ذخایر اورانیوم ۶۰ درصدی و اصرار بر احیای «تفاهمنامه اسلامآباد» پیش از انتخابات کنگره آمریکا، تلاشی آشکار برای مهار فشارهای فزاینده نظامی و اقتصادی به نمایش گذاشت؛ اما همزمان، بازتاب این سخنان در داخل کشور، شکافهای ساختاری میان دولت مستقر و جریانهای محافظهکار را بیش از پیش عیان کرد.
کارت هستهای و بازگشت به چارچوب اسلامآباد
محور اصلی پیام پزشکیان در برابر دوربین رسانه نزدیک به جمهوریخواهان آمریکا، تلاش برای تغییر موازنه از درگیری نظامی به میز مذاکره بود. او با تأکید بر اینکه ایران به دنبال سلاح هستهای نیست و بر اساس فتوای دینی تولید آن را غیرقانونی میداند، رسماً اعلام کرد تهران آمادگی دارد ذخایر اورانیوم غنیشده با غلظت ۶۰ درصد را رقیق کرده و خود را در معرض راستیآزمایی قرار دهد. او همچنین بر تعهد به پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) پای فشرد، هرچند از پاسخ صریح به پرسش مجری درباره محل دقیق نگهداری بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده خودداری کرد.
پزشکیان: تهران آمادگی دارد ذخایر اورانیوم غنیشده با غلظت ۶۰ درصد را رقیق کرده و خود را در معرض راستیآزمایی قرار دهد
پزشکیان مبنای هرگونه توافق احتمالی را احیای «تفاهمنامه ۱۴ بندی اسلامآباد» دانست که در اواخر بهار به امضای رؤسای جمهور دو کشور رسیده بود، اما پس از حوادث دریایی در خلیج فارس و آغاز حملات متقابل و در پی آن محاصره دریایی ایران، عملاً فروپاشید. در حالی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اظهار کرده است که تهران بهشدت خواهان توافق است اما واشینگتن صرفاً یک «توافق درست» را میپذیرد، پزشکیان بر ضرورت دستیابی به راهکاری دیپلماتیک پیش از تغییر معادلات در انتخابات میاندورهای آمریکا پافشاری کرد؛ موضعی که نشان از نگرانی دولت نسبت به بسته شدن پنجرههای دیپلماتیک دارد.
اعتراف به تنگنای اقتصادی؛ واقعگرایی یا تضعیف موضع چانهزنی؟
یکی از بخشهای قابل توجه این مصاحبه، اذعان علنی رئیسجمهور به انزوای بانکی و دشواریهای اقتصادی کشور بود. پزشکیان در پاسخ به اتهامات مربوط به تأمین مالی نیروهای نیابتی منطقه، صراحتاً گفت ایران حتی در دسترسی به منابع مالی حاصل از صادرات خود به چین نیز با انسداد مواجه است و امکان جابهجایی این پولها را ندارد. اگرچه این اظهارات در چارچوب پاسخ به فشارهای واشینگتن و رد تأمین مالی گروههای منطقهای بیان شد، اما به اذعان بسیاری از ناظران، پیام روشنی از عمق اثرگذاری تحریمهای ثانویه و محاصره اقتصادی به طرف مقابل مخابره کرد.
پزشکیان: ایران حتی در دسترسی به منابع مالی حاصل از صادرات خود به چین نیز با انسداد مواجه است و امکان جابهجایی این پولها را ندارد
پزشکیان جنگ جاری را تحمیلشده از سوی اسرائیل و اقدامات نظامی آمریکا دانست و با تأکید بر اینکه «تصمیم برای پایان جنگ در دست واشینگتن است»، کوشید مسئولیت عدم پیشرفت در مسیر صلح را متوجه کاخ سفید کند. با این حال، ارجاع مکرر به وضعیت دشوار اقتصادی، این رویکرد را در نگاه مخاطب بینالمللی از یک موضع برابر به یک کنش واکنشی ناشی از فشار بدل ساخت.
خشم رسانههای داخلی؛ اتهام «مخابره ضعف»
واکنشها در داخل ایران بلافاصله پس از انتشار مصاحبه بالا گرفت. رسانههای نزدیک به طیفهای تندرو و جبهه پایداری سخنان پزشکیان را تضعیفکننده منافع ملی و انحراف از اصول اعلامشده نظام در جنگ ارزیابی کردند. سایت خبری رجانیوز در گزارشی انتقادی این مواضع را «عجیب و خطرناک» توصیف کرد و آن را «بازگشت پزشکیان به تنظیمات قبلی» نامید.
منتقدان اصولگرا معتقدند پیوند زدن ضرورت توافق به بنبستهای مالی در کشورهایی چون چین و تکرار این گزاره که «آمریکا باید جنگ را تمام کند»، ابتکار عمل را کاملاً به دست واشینگتن میسپارد. از نگاه این طیف از رسانهها، صلحطلبی در صورت فقدان اراده برای تحمیل هزینه به دشمن، عملاً به ابزاری برای تشدید فشارهای تحریمی تبدیل میشود و به طرف آمریکایی اثبات میکند که استراتژی فشار حداکثری و تداوم محاصره کارساز بوده است.
رجانیوز: اظهارات عجیب و خطرناک پزشکیان در گفتگو با ان بی سی/ پزشکیان به تنظیمات قبلی برگشت
همزمان، گزارشهای منتشرشده در رسانههایی چون تسنیم درباره تعاملات دیپلماتیک نیویورک میان عباس عراقچی و مقامات آمریکایی، نشان میدهد که دستگاه دیپلماسی بدون هماهنگی جامع و بیحاشیه با ساختار نظامی-امنیتی قادر به پیشبرد پیشنهادهای خود، از جمله شروط بازگشایی تنگه هرمز، نخواهد بود.
مسئله فرماندهی و چالشهای حقوقی-داخلی
بخش دوم و چالشبرانگیز این مصاحبه به پرسشهای هویتی درباره ساختار قدرت در ایران اختصاص داشت. هنگامی که خبرنگار فاکسنیوز درباره انطباق وعدههای رئیسجمهور با تصمیمات فرماندهان نظامی سپاه و کنترل نهایی امور پرسید، پزشکیان با مانور بر مسائلی چون سوءتفاهمها و عدم تشکیل کمیتههای هماهنگی دوجانبه کوشید از دوقطبیسازی مستقیم میان دولت و نهادهای نظامی اجتناب کند، اما پاسخهای مبهم او نتوانست تصویر یکدستی از مدیریت بحران ارائه دهد.
در حوزه مسائل داخلی نیز مواضع پزشکیان درباره وقایع دیماه با واکنشهای گستردهای مواجه شد. اصرار وی بر تکرار روایت رسمی از آمار جانباختگان، ادعای حضور نیروهای مسلح در اعتراضات و عدم پذیرش شلیک مستقیم نیروهای امنیتی به شهروندان، فاصلهگیری آشکار او از شعارهای اولیه انتخاباتیاش در زمینه شفافیت و پاسخگویی تلقی شد. اگرچه پزشکیان در گذشته نسبت به تلفات اعتراضات ابراز تأسف کرده بود، اما دفاع از عملکرد نهادهای امنیتی در این مصاحبه، توانایی دولت برای ایفای نقش میانجی در شکاف عمیق ملت-حاکمیت را با تردیدهای جدی روبهرو کرد.
مصاحبه مسعود پزشکیان با فاکسنیوز نشاندهنده بنبست ژئوپلیتیک و راهبردی است که دولت ایران با آن دستبهگریبان است. پزشکیان تلاش میکند از طریق امتیازدهی در حوزه غنیسازی ۶۰ درصدی و احیای مجدد روندهای توافقشده، فضای تنفس اقتصادی برای کشور ایجاد کند و همزمان با ارجاع به سلامت رهبری و ثبات ساختار سیاسی، پیام پایداری مخابره نماید. با این وجود، فقدان انسجام میان سیگنالهای ارسالی از سوی دولت و واقعیتهای نظامی در میدان، در کنار هجمه شدید مخالفان داخلی به دستگاه دیپلماسی، عملاً دست رئیسجمهور را در مانورهای بینالمللی بسته نگه داشته است. بدون وجود اجماع یکپارچه در ساختار حاکمیت برای بازتعریف استراتژی جنگ و صلح، چنین تلاشهایی بیش از آنکه به توافقی پایدار بینجامد، شکاف میان نهادهای قدرت در داخل را تشدید خواهد کرد.
- فلج کامل هوانوردی جمهوری اسلامی؛ محاصره هوایی منطقهای و انزوای فزاینده تهران
- سخنرانی نخست وزیر اسرائیل در سازمان ملل متحد؛ افشاگری علیه سرکوبگری و جنگافروزیهای منطقهای رژیم ایران
- وابستگی نظامی و اطلاعاتی جمهوری اسلامی به چین؛ افشای نقش پکن در حملات مرگبار سپاه علیه نیروهای آمریکایی
- همهپرسی ۲۰۱۷ کردستان در نهمین سالروز؛ از یک قرن ستم ساختاری تا مقاومت در برابر جبر ژئوپلیتیک
- مطالبه ۸۰ کشور برای بازگشایی فوری تنگه هرمز؛ از انتقاد رسانههای تهران تا طرح ۷ روزه دیپلماسی مشروط
