روز جمعه ۷ اوت ۲۰۲۶ (۱۶ مرداد ۱۴۰۵)، رهبران عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان با امضای یک توافقنامه تاریخی در شهر مکه، تعهدی بیسابقه برای دفاع متقابل در صورت وقوع حمله مسلحانه خارجی ایجاد کردند. به گزارش خبرگزاری رسمی عربستان (واس)، این توافقنامه که «توافق دفاع مشترک مکه» نام دارد، در قصر الصفا و با حضور رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان به امضا رسید. بر اساس مفاد این سند، هرگونه حمله مسلحانه خارجی به قلمرو یکی از این سه کشور، به عنوان حمله به تمامی اعضا تلقی شده و واکنش دفاعی جمعی را به همراه خواهد داشت.
این پیمان دفاعی سهجانبه در شرایطی منعقد میشود که منطقه خاورمیانه از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) و در پی حملات هوایی گسترده ایالات متحده و اسرائیل به خاک ایران، وارد یک بحران نظامی و امنیتی فرساینده شده است. خبرگزاری رویترز در گزارشی اشاره کرد که مسدود شدن تنگه هرمز و ناامنیهای مداوم دریایی در خلیج فارس، صادرات انرژی و ثبات اقتصادی کشورهای منطقه را با مخاطرات جدی روبرو کرده است. در این میان، عربستان سعودی به عنوان یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان و پاکستان به عنوان تنها قدرت دارای سلاح هستهای در میان کشورهای اسلامی، به همراه ترکیه که دومین ارتش بزرگ پیمان ناتو و صنایع دفاعی رو به رشدی را در اختیار دارد، تلاش میکنند چتر بازدارندگی جدیدی را در برابر تهدیدات بیرونی ایجاد کنند.
بیشتر بخوانید: آرایش جدید در خاورمیانه؛ پیمان مکە و معمای موازنه در عصر «جنگ کریدورها»
به گزارش رسانه سومالی تودی، امضای این سند پس از نزدیک به یک سال مذاکرات فشرده و در شرایطی صورت گرفت که تأسیسات بندری و کشتیهای تجاری در منطقه بارها هدف حملات پهپادی و موشکی قرار گرفتهاند. در این فضای پرتنش، سه کشور تلاش دارند فراتر از ائتلافهای سنتی با قدرتهای غربی، به یک خوداتکایی راهبردی در حوزه امنیت ملی و منطقهای دست یابند.
از «پیمان ریاض» تا «توافق مکه»؛ تداوم توسعه همکاریهای نظامی
توافق مکه به یکباره شکل نگرفته، بلکه ریشه در روندهای امنیتی و دوجانبه پیشین دارد. بر اساس گزارش رسانه بریتانیایی چتم هاوس، این توافق سهجانبه بر پایه «پیمان راهبردی دفاع متقابل» بنا شده است که در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵ (۲۶ شهریور ۱۴۰۴) میان ریاض و اسلامآباد در کاخ الیمامه به امضا رسیده بود. پس از آن، در ژانویه ۲۰۲۶ (دی ۱۴۰۴)، تلاشهای آنکارا برای پیوستن به این ترتیبات دفاعی دوجانبه سرعت گرفت تا در نهایت ائتلافی سهجانبه تحت عنوان توافق مکه متولد شود.
به گزارش وبسایت اقتصادی بلومبرگ، ترکیه در سالهای اخیر به یکی از تامینکنندگان اصلی پهپادهای رزمی و تجهیزات پیشرفته نظامی برای ارتش عربستان تبدیل شده بود و همزمان، روابط نظامی و آموزشی دیرینهای با پاکستان داشت. ادغام این ظرفیتها در یک چارچوب حقوقی و دفاعی مشترک، گامی فراتر از همکاریهای متعارف توصیف میشود که موازنه جدیدی را در جغرافیای سیاسی منطقه رقم میزند. همچنین به گزارش روزنامه تایمز آو عمان، امضای این پیمان در روزی انجام شد که بازارهای جهانی نفت به دلیل تعلیق مذاکرات مربوط به بازگشایی تنگه هرمز، نوسانات شدیدی را تجربه کردند؛ رویدادی که ضرورت ثباتبخشی به مسیرهای مواصلاتی منطقه را برای این سه کشور دوچندان کرده است.
موانع و ابهامات عملیاتی در اجرای پیمان مکه
با وجود بیانیههای رسمی درباره دفاع متقابل، هنوز جزئیات کاملی از سازوکارهای عملیاتی این توافق در دسترس عموم قرار نگرفته است. خبرگزاری رویترز در گزارش خود تاکید کرد که متن منتشرشده مشخص نمیکند در صورت وقوع حمله به یک عضو، دو کشور دیگر دقیقاً چه تعهد نظامی یا عملیاتی بر عهده خواهند داشت. مواردی همچون ساختار فرماندهی مشترک، سطح تبادل اطلاعات امنیتی، احتمال استقرار نیروهای نظامی در خاک یکدیگر و زمانبندی هماهنگی نیروها در این پیمان همچنان نامشخص باقی مانده است.
مسئله دیگری که ابهامات حقوقی این توافق را افزایش میدهد، عضویت ترکیه در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) است. جودت ییلماز، معاون رئیسجمهور ترکیه، در این رابطه به رسانهها گفت که این توافق جایگزین تعهدات بینالمللی پیشین آنکارا نخواهد شد. همچنین یک مقام ارشد دولت ترکیه به خبرگزاری رویترز اعلام کرد که پیمان مکه لغوکننده تفاهمنامههای دوجانبه یا چندجانبه اعضا با سایر کشورها نیست، بلکه به عنوان یک سازوکار مکمل دفاعی در کنار ترتیبات امنیتی فعلی عمل خواهد کرد.
تکذیب تشکیل بلوک نظامی یا بلندپروازیهای هستهای
با توجه به توانمندیهای اتمی پاکستان، حضور این کشور در این معاهده گمانهزنیهای متعددی را درباره ابعاد احتمالی غیرصلحآمیز یا هستهای این ائتلاف مطرح کرد. با این حال، راید قرملي، معاون وزیر امور خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، در بیانیهای رسمی که توسط خبرگزاری رسمی عربستان منتشر شد، این گمانهزنیها را قویاً رد کرد. او تصریح کرد که پیمان مکه به هیچ عنوان با اهداف هستهای یا راهاندازی مسابقه تسلیحاتی جدید در منطقه ارتباطی ندارد.
ین مقام ارشد سعودی همچنین تأکید کرد که این همپیمانی نباید به عنوان تشکیل یک بلوک نظامی فرقهای یا مذهبی تفسیر شود. به گفته او، ماهیت این توافق صرفاً دفاعی و به منظور تقویت توان بازدارندگی در برابر تجاوزهای خارجی به امنیت سرزمینی و زیرساختهای حیاتی کشورهای عضو است. تحلیلگران بر این باورند که گرچه توافق مکه پیام سیاسی و راهبردی آشکاری به بازیگران منطقهای صادر میکند، اما عیار واقعی و میزان کارآمدی آن در گرو مواجهه عملی این سه کشور با نخستین بحران امنیتی جدی در آینده خواهد بود.
