اظهارات اخیر محمدجواد لاریجانی، رئیس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، مبنی بر توجیه‌پذیر بودن کاربرد «تاکتیکی» سلاح هسته‌ای علیه پایگاه‌های نظامی دشمن، موج تازه‌ای از مباحثات راهبردی را در محافل سیاسی و امنیتی کشور برانگیخته است. این موضع‌گیری که در یک برنامه تلویزیونی در شامگاه ۱۶ آبان مطرح شد، گامی فراتر از لفاظی‌های معمول تلقی می‌شود؛ چرا که برای نخستین بار یکی از چهره‌های باسابقه جریان محافظه‌کار، صراحتاً از کاربرد عملیاتی و مشروعیت تفکیک‌شده جنگ‌افزار اتمی در سطوح نظامی سخن به میان آورده است.
شکستن تابوی کلامی و توهم «کاربرد پاک» سلاح هسته‌ای
لاریجانی با طرح این گزاره که «نمی‌شود از سلاح هسته‌ای علیه مردم استفاده کرد، اما می‌شود به‌صورت تاکتیکی علیه پایگاه نظامی دشمن استفاده کرد»، کوشیده است مرزی میان کشتار جمعی و هدف‌گیری نظامی ترسیم کند. با این حال، تحلیلگران فنی و راهبردی یادآور می‌شوند که مفاهیمی چون «سلاح هسته‌ای تاکتیکی» با واقعیت‌های زیست‌محیطی، تشعشعات ماندگار و گسترش فرامرزی آلودگی رادیواکتیو همخوانی ندارد. ویژگی‌های ذاتی جنگ‌افزار هسته‌ای، هرگونه تفکیک مطلق میان پایگاه نظامی و آسیب‌های مدنی و ژنتیکی درازمدت به مناطق پیرامونی را عملاً ناممکن می‌سازد.
از منظر ساختار حقوقی و سیاسی داخلی نیز، این ادبیات در تعارض آشکار با بنیاد اعلام‌شده جمهوری اسلامی در دو دهه گذشته قرار می‌گیرد. سال‌هاست که مواضع رسمی حکومت بر پایه فتوای منع تولید و کاربرد سلاح‌های کشتار جمعی استوار بوده است؛ تغییر جهت به سمت توجیه کاربرد تاکتیکی این سلاح، نشان‌دهنده گسستی عمیق در گفتمان اعلامی و چرخش از چارچوب بازدارندگی فقهی به سوی منطق رئالیسم تهاجمی است.
سیگنال‌های نهادی؛ از احتیاط امنیتی تا رادیکالیسم پارلمانی
طرح این ایده در خلأ شکل نگرفته، بلکه محصول فضایی است که در آن نهادهای رسمی کشور پیام‌های چندلایه‌ای مخابره می‌کنند. در بالاترین سطح امنیتی، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفت‌وگویی تلویزیونی در ۹ آبان تأکید کرد که بحث بازنگری در دکترین هسته‌ای در صورت ازسرگیری درگیری‌ها در ساختار قدرت مطرح است، اما تصریح کرد که تاکنون هیچ تصمیم رسمی و دولتی برای تغییر دکترین اتخاذ نشده است. این موضع نشان می‌دهد که نهادهای تصمیم‌گیر کلان علی‌رغم بررسی سناریوها، تمایلی به پذیرش رسمی هزینه‌های اعلام دکترین جدید در شرایط فعلی ندارند.
در سوی دیگر، نهادهای نظامی و پارلمانی تمایل بیشتری به نمایش گزینه‌های تهاجمی نشان داده‌اند. سرتیپ حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، با اعلام اینکه نیروهای مسلح آمادگی دارند در صورت دستور رهبری نظام، اقدامات اجرایی تغییر دکترین را فوراً آغاز کنند، تلاش کرد نوعی بازدارندگی روانی در برابر طرف‌های خارجی ایجاد کند. هم‌زمان در مجلس شورای اسلامی، نمایندگانی چون نصرالله پژمان‌فر و علی‌اصغر نخعی‌راد با تنظیم پیش‌نویس طرحی سه‌فوریتی برای خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) با بیش از ۴۰ امضا، مدعی شده‌اند که بازرسی‌های آژانس به رخنه‌های اطلاعاتی منجر شده است. ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس نیز بر امکان تجدیدنظر در تعهدات تأکید کرده است. در این میان، دستگاه دیپلماسی با سخنان اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، با وجود پذیرش فشارهای محیطی، کماکان بر پایبندی به تعهدات NPT اصرار می‌ورزد که نمایانگر نوعی پراکندگی در فرماندهی راهبردی پیام‌هاست.
ارزیابی انتقادی بازدارندگی؛ مقتضیات عینی در برابر شعار
دفاع نشریاتی مانند «وطن امروز» و «کیهان» از ضرورت دستیابی به بمب اتمی به عنوان تنها ضامن بقا در برابر فشارهای آمریکا و اسرائیل، با نقدهای کارشناسی جدی در درون کشور روبه‌رو است. مصطفی نجفی، پژوهشگر مسائل بین‌الملل، در مناظره‌ای در رسانه‌های داخلی تصریح کرده است که تغییر دکترین به سمت بازدارندگی نهایی نیازمند تحقق هفت پیش‌نیاز اساسی شامل توانمندی فنی عملیاتی، اراده سیاسی قطعی، مهار رخنه‌های اطلاعاتی برای پرهیز از ضربات پیش‌دستانه، اجماع نخبگانی، انسجام نهادی درازمدت، باورپذیری آزمایش هسته‌ای و در نهایت سنجش دقیق تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی جامعه است.
به باور این تحلیلگران، طرح علنی موضوع استفاده از سلاح تاکتیکی بدون مهار آسیب‌پذیری‌های امنیتی و در شرایطی که جامعه زیر بار فشارهای اقتصادی شدیدی قرار دارد، نه بازدارندگی، بلکه آسیب‌پذیری بیشتر می‌آفریند. کیان عبداللهی، سردبیر خبرگزاری تسنیم نیز اشاره داشته که تغییر دکترین روندی مدرج و طیفی است؛ اما منتقدان تأکید دارند پیشروی نامتوازن در این طیف—یعنی سبقت گرفتن ادبیات تهدید از ظرفیت‌های مهار تبعات آن—کشور را در معرض ریسک‌های غیرقابل کنترل قرار می‌دهد.
پیامدهای بین‌المللی و سه‌راهی دشوار استراتژیک پیش رو
در صحنه بین‌المللی، تغییر لحن مقامات ایرانی واکنش سریع طرف‌های مقابل را به دنبال داشته است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بار دیگر هرگونه دستیابی تهران به سلاح را خط قرمز واشنگتن خوانده و یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، نیز برنامه هسته‌ای ایران را مأموریتی ناتمام برای نیروی نظامی این کشور توصیف کرده است. در این فضای پرتنش، تغییر لحن استراتژیک ایران سه مسیر پیش‌رو ترسیم می‌کند.
مسیر نخست، تداوم وضعیت آستانه هسته‌ای و ابهام استراتژیک است که طی آن ایران اهرم‌های غنی‌سازی بالا را برای چانه‌زنی حفظ می‌کند، بدون آنکه وارد آزمایش میدانی شود؛ این مسیر کم‌هزینه‌ترین راه برای مدیریت بحران با غرب است. مسیر دوم، خروج رسمی از NPT و حرکت آشکار به سمت آزمایش سلاح است؛ راهبردی پرهزینه که می‌تواند اتحاد بین‌المللی علیه تهران، فعال‌سازی مکانیسم‌های تحریمی فصل هفتم و حتی درگیری تمام‌عیار را به همراه داشته باشد. در نهایت، مسیر سوم که خطرناک‌ترین وضعیت به شمار می‌رود، گرفتاری در «تله تنش پیش‌دستانه» است؛ حالتی که در آن لفاظی‌های تسلیحاتی پیش از ایجاد چتر دفاعی مطمئن و مقاوم‌سازی اقتصادی، بهانه‌های لازم را به دشمنان برای ضربه زدن به زیرساخت‌های حیاتی کشور پیش از تکمیل بازدارندگی اعطا می‌کند.
اظهارات محمدجواد لاریجانی درباره سلاح اتمی تاکتیکی، فراتر از یک دیدگاه فردی، نمادی از تحول در محاسبات بخشی از حاکمیت در پی ناکارآمدی الگوهای پیشین بازدارندگی است. با این حال، تبدیل این گفتمان به یک سیاست کارآمد، تابعی از شعارهای سیاسی نیست؛ بلکه نیازمند پاسخی دقیق به چالش‌های بنیادین فنی، بستن روزنه‌های نفوذ اطلاعاتی و سنجش واقع‌بینانه ظرفیت تاب‌آوری ملی در برابر فشارهای گسترده بین‌المللی خواهد بود.
- ناکارآمدی لوایح تقنینی در ایران؛ تداوم بحران زن‌کشی و بن‌بست قانونی در سایه فقدان سازوکارهای حمایتی
- تشدید موج صدور و اجرای احکام قضایی در زندان‌های ایران؛ افزایش آمار اعدام‌ها در شهرهای مختلف
- معیار شکست در تهران؛ آیا بن‌بست جنگ ایران سرنوشت ترامپ را رقم می‌زند؟
- تله جمعیتی در آستانه پایتخت؛ ریزش ۳۲ درصدی رشد طبیعی جمعیت تهران و بن‌بست سیاست‌های تشویقی
- از توقف گفت‌وگوها تا تبادل آتش در خلیج فارس؛ بازگشت تنش میدانی از سیریک تا بحرین و تنگه هرمز
