بیانیه چهارماده‌ای شنژن؛ شکاف میان نمایش دیپلماتیک قدرت‌های بزرگ و گره بحران‌های ایران و اوکراین

نشست سه‌جانبه دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین، رؤسای‌جمهور آمریکا، چین و روسیه، پنج‌شنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) در شهر شنژن چین برگزار شد و پس از حدود ۹۰ دقیقه گفت‌وگو پشت درهای بسته پایان یافت. در این دیدار کم‌سابقه، در حالی که مناقشه جاری پیرامون ایران و تنش‌های تنگه هرمز در کانون رایزنی‌های پیشینی و انتظارات تهران از شرکای شرقی خود قرار داشت، بیانیه چهارماده‌ای «صلح» که در پایان نشست از سوی رسانه‌های دولتی چین منتشر شد، در سکوتی معنادار هیچ اشاره‌ای به ایران نکرد. بررسی مفاد این سند در کنار مواضع متناقض سه قدرت درباره کنترل تسلیحات هسته‌ای و جنگ اوکراین نشان می‌دهد فاصله قابل توجهی میان نمایش دیپلماتیک همگرایی و حل‌وفصل عملی بحران‌های جاری وجود دارد.

متن و حاشیه بیانیه شنژن؛ اجماع بر کلیات و ابهام در اجرا

مذاکرات رهبران سه کشور در ویلای دولتی «کیلین» نیم ساعت از زمان‌بندی اولیه فراتر رفت و پیش از آن نیز دیدارهای دوجانبه جداگانه‌ای برگزار شد. یکی از نشانه‌های قابل توجه در محاسبات پکن، تفاوت در سطح استقبال فرودگاهی بود؛ شی جین‌پینگ شخصاً به استقبال ترامپ رفت، اما استقبال از پوتین توسط «کای چی»، رئیس دفتر رئیس‌جمهور چین انجام شد؛ رویکردی که نشانه اولویت پکن برای مدیریت تنش‌ها با واشنگتن، بدون فاصله گرفتن از شراکت با مسکو ارزیابی شد.

در پایان گفت‌وگوها، رهبران سه کشور در نشست خبری مشترک حاضر نشدند و ترامپ ساعتی بعد چین را ترک کرد. با این حال، رسانه‌های داخلی ایران بیانیه چهارماده‌ای منتشرشده از سوی رسانه‌های دولتی چین را بازتاب دادند که چهار محور کلی را در بر می‌گیرد: تعهد به اصلاح ساختار سازمان ملل برای افزایش کارآمدی آن؛ افزایش تولید و عرضه فرآورده‌های نفتی پالایش‌شده برای ثبات بازار انرژی؛ دفاع از مصونیت مقامات دولتی و انتقاد از «سوءاستفاده دیوان کیفری بین‌المللی از صلاحیت‌های خود»؛ و تأکید دوباره بر اینکه «جنگ هسته‌ای برنده‌ای ندارد و هرگز نباید آغاز شود» همراه با ادامه گفت‌وگوهای منع اشاعه. با این وجود، خبرگزاری «جماران» و روزنامه «گاردین» خاطرنشان کردند که در پایان جلسه هیچ توافق عملی مشخصی اعلام نشد و سازوکار اجرایی این بندها همچنان نامشخص است. در پی این نشست، کاخ سفید نیز بر تعهد به ثبات راهبردی تأکید کرد و وزیر خارجه چین آن را «الگویی تازه» در روابط قدرت‌های بزرگ خواند.

تضاد شعارهای خلع سلاح و واقعیت زرادخانه‌های هسته‌ای

در محور هسته‌ای، شعارهای مطرح‌شده بیش از آنکه حاکی از هم‌سویی عملی باشد، بازتاب رقابت‌های راهبردی سه کشور است. شی جین‌پینگ خواستار «ممنوعیت و نابودی کامل سلاح‌های هسته‌ای» شد و هشدار داد که تقابل قدرت‌های بزرگ جهان را به آشوب می‌کشاند. ترامپ از ضرورت کاهش تسلیحات هسته‌ای سخن گفت و پوتین بر «مسئولیت مشترک» سه قدرت در حفظ صلح تأکید کرد.

این مواضع در حالی بیان شد که پیمان دوجانبه «استارت نو» میان آمریکا و روسیه در فوریه ۲۰۲۶ منقضی شده و دو زرادخانه بزرگ جهان پس از نیم قرن بدون محدودیت حقوقی مانده‌اند. طبق برآوردهای پنتاگون و مؤسسه پژوهش‌های صلح استکهلم، آمریکا و روسیه هر یک بیش از پنج هزار کلاهک و چین بیش از ۶۰۰ کلاهک هسته‌ای دارند و پکن به گسترش برنامه خود ادامه می‌دهد؛ از همین رو چین پیش‌تر پیوستن به مذاکرات سه‌جانبه خلع سلاح را «غیرمنصفانه و غیرواقع‌بینانه» خوانده است. افزون بر این، دعوت شی به همکاری با واشنگتن برای مهار خطرات هوش مصنوعی، دو روز پس از محدودیت‌های تازه آمریکا علیه دسترسی چین به تراشه‌های پیشرفته مطرح شد که نشان از عمق شکاف‌های فناوری میان دو کشور دارد.

ایران روی میز قدرت‌های بزرگ؛ از انتظارات تهران تا سکوت بیانیه

برای ناظران مسائل ایران، جایگاه جنگ جاری میان ایران، آمریکا و اسرائیل و بن‌بست پس از گفت‌وگوهای اسلام‌آباد و تنش‌های تنگه هرمز در دستور کار شنژن اهمیت ویژه‌ای داشت. ترامپ در نشست سه‌جانبه مدعی شد واشنگتن اجازه نخواهد داد تهران به سلاح هسته‌ای دست یابد و در دیدار دوجانبه با شی نیز بر ضرورت باز ماندن مسیر انتقال نفت تأکید کرد. پیش از نشست، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، گفته بود تهران در تماس مستمر با مسکو و پکن قرار دارد و انتظار می‌رود این دو شریک راهبردی، آمریکا را درباره تحولات منطقه پاسخگو کنند.

با این حال، ارزیابی‌های تحلیلی در داخل ایران نشان می‌دهد خروجی علنی نشست با این انتظارات فاصله دارد. پایگاه خبری «تابناک» با بررسی سند نهایی تأکید کرد که در بیانیه چهارماده‌ای هیچ نامی از ایران برده نشده، گزارش رسمی پکن اشاره‌ای مستقیم به ایران و تنگه هرمز نداشته و توافق مشخصی نیز درباره تهران به دست نیامده است. همچنین احمد زیدآبادی، تحلیلگر سیاسی در ایران، در یادداشت‌هایی که در رسانه‌های ایران بازتاب یافت، ادعای ترامپ درباره بی‌نیازی به کمک چین و روسیه را در تضاد با طرح پرونده ایران در شنژن دانست و این پرسش انتقادی را مطرح کرد که اگر تهران فرمول احتمالی سه قدرت را نپذیرد، آیا آن‌ها اساساً اراده سیاسی لازم برای اعمال فشار مشترک علیه ایران را دارند؟

شبح «یالتا» و محدودیت‌های نظم چندقطبی در قبال اوکراین

غیبت ایران، اوکراین و اروپا در نشست شنژن سبب شد برخی ناظران این دیدار را با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه کنند. درباره اوکراین نیز پوتین گرچه از «منافع مشترک» سه قدرت سخن گفت، اما پس از دیدار و هم‌زمان با حمله اوکراین به پل کریمه، هشدار داد که دیگر زمینه‌ای برای توافق نیست و کی‌یف و اروپا آماده امتیازدهی نیستند. وب‌سایت «دیپلماسی ایرانی» در نقد مقایسه تاریخی این نشست نوشت که تشبیه شنژن به یالتا، ساختار قدرت معاصر را اشتباه می‌خواند؛ چراکه برخلاف سال ۱۹۴۵ که سهم آمریکا از تولید ناخالص داخلی جهان حدود ۵۰ درصد بود، نظم چندقطبی امروز امکان تقسیم جهان میان سه قدرت را ناممکن کرده است. در جمع‌بندی، نشست شنژن کانالی ارتباطی در بالاترین سطح گشود، اما تضاد منافع ساختاری باعث شد بحران‌های کلیدی از ایران و اوکراین تا کنترل تسلیحات، همچنان پشت درهای بسته بی‌پاسخ بمانند.

سيف حسنی

سيف حسنی

روزنامه‌نگار و ویراستار - بخش فارسی

0 0 أصوات
امتیاز مقاله
0 نظرات
أقدم
جدیدترین الأكثر تقييم