یک تحقیق روزنامهنگاری فاش کرده است که داعش، همزمان با نزدیک شدن به از دست دادن سرزمینهای تحت کنترلش، میلیونها دلار و مقادیری طلا را در مخفیگاههای زیرزمینی در سوریه و عراق پنهان کرده بود؛ اقدامی در چارچوب یک طرح مالی با هدف دور نگه داشتن بخشی از منابع این گروه از دسترس مقامها.
بر اساس تحقیق مشترک مجله «نیو لاینز» و مؤسسه سوری «سراج» برای روزنامهنگاری تحقیقی، که بر بیش از ۲۰۰ سند مالی و امنیتی داخلی این گروه و نیز مصاحبه با اعضای سابق، کارشناسان و منابع امنیتی استوار است، دفن این پولها اقدامی فردی یا تصادفی نبوده، بلکه بخشی از یک نظام سازمانیافته برای توزیع ذخایر مالی در چندین مخفیگاه بوده است.
این تحقیق توضیح میدهد که این گروه خزانههای مالی زیرزمینی ایجاد کرده بود؛ برخی از آنها اتاقهای سیمانی مجهز به سقفهای بتنی، دیوارهای عایق و لولههای تهویه بودند تا از پول و طلا در برابر رطوبت محافظت کنند. در کنار آن، مخفیگاههای کوچکتری نیز در خانهها، مزارع و مناطق بیابانی وجود داشت.
“پول را دفن کنید”
با نزدیک شدن به از دست رفتن مناطق تحت کنترل این گروه در سوریه و عراق، رهبران آن دستور دادند بخشی از پول و طلا در چندین محل امن و مخفی توزیع شود تا سقوط یک منطقه یا کشته شدن یک فرمانده، به از بین رفتن کل ذخیره مالی منجر نشود.
به نوشته این تحقیق، در یکی از اسناد داخلی این گروه، در عبارتی کوتاه آمده است: «پول را دفن کنید».
در مه ۲۰۲۱، «والی شام» در این گروه به امیران و فرماندهان دستور داد پولهای موجود نزد خود را در «چند مکان امن» توزیع کنند تا در صورت نیاز از آنها خارج شود؛ اقدامی که به گفته این تحقیق، مشابه رویههای پیشین این گروه در عراق بوده است.
عملیات پنهانسازی تنها به گودالهای ابتدایی در بیابان محدود نبود. اسناد از چیزی شبیه خزانههای مالی زیرزمینی سخن گفتهاند که شامل اتاقهای سیمانی با سقفهای بتنی، دیوارهای طراحیشده برای جلوگیری از نفوذ آب و نیز لولههای تهویه کوچک برای کاهش رطوبت و حفاظت بلندمدت از پول و طلا بوده است.
“بانک مرکزی” مخفی
این تحقیق سه تأسیسات مالی مرکزی از این نوع را شناسایی کرده که برای نگهداری حجمهای بزرگتر پول به کار میرفتند و سپس در صورت نیاز، مبالغ از آنها به سطوح پایینتر توزیع میشد.
در سطحی پایینتر، مخفیگاههای کوچکتری وابسته به آنچه «ولایتها» و واحدهای این گروه خوانده میشد، پراکنده بود؛ از جمله پناهگاههایی زیر خانهها، مخازن فلزی دفنشده در باغها و محلهای مخفی در روستاها و شهرها.
تیم تحقیق در بیش از ۲۰ ماه کار، ۹ عملیات بزرگ را مستند کرده که در آنها پول، طلا و فلزات گرانبهای مرتبط با این گروه در سوریه و عراق کشف شده است. بر اساس این تحقیق، ارزش آنچه بازیابی و راستیآزمایی آن ممکن شده، دستکم ۴۷ میلیون دلار بوده است.
بیشتر محلهای کشفشده در امتداد مسیری قرار داشتند که تقریباً از دیرالزور در شرق سوریه تا استان الانبار در غرب عراق امتداد مییابد؛ منطقهای که این گروه پیشتر از آن برای انتقال پول و سلاح استفاده میکرد.
شش مورد از این محلها در مناطق بیابانی یا دورافتاده قرار داشتند، در حالی که سایر محلها در داخل خانهها یا مزارع خصوصی کشف شدند.
میلیونها دلار زیر زمین
در شهر موصل عراق، پلیس در سال ۲۰۲۱ در خانهای که پیشتر به عنوان مقر مالی این گروه استفاده میشد، بیش از ۱.۵ میلیون دلار، ۱۷ میلیون دینار عراقی، ۱۵ کیلوگرم نقره و حدود نیم کیلوگرم طلا پیدا کرد.
در دیگر کشفیات ذکرشده در این تحقیق، حدود سه میلیون دلار در البعاج عراق به صورت دفنشده پیدا شد و بیش از ۱.۵ میلیون دلار دیگر نیز در موصل کشف شد. همچنین ارزش یک مخفیگاه حاوی طلا و دلار که در نزدیکی القائم در مرز سوریه و عراق پیدا شد، حدود ۱۶ میلیون دلار برآورد شده است.
فقط پولهای این گروه نبود که دفن شده بود. اسناد و شهادتها نشان میدهد شماری از اعضا و فرماندهان آن، پساندازهای شخصی خود از جمله پول، طلا و سلاح را نیز پنهان کرده بودند؛ گاه زیر خانههایشان یا در باغ آنها.
در برخی موارد، صاحبان این مخفیگاهها نشانههایی برای تعیین محل آنها بر جا گذاشته بودند یا برای احتیاط، در صورت کشته یا بازداشت شدن، مکان آن را به بستگان یا افراد مورد اعتماد اطلاع داده بودند.
“شکارچیان گنج داعش”
به گفته این تحقیق، با گذشت زمان شبکهای غیررسمی از واسطهها و حفاران شکل گرفت که در ازای دریافت سهمی از پولهای پیداشده، به جستوجوی این مخفیگاهها میپرداختند؛ در میان آنها اعضای سابق این گروه نیز حضور داشتند.
در یکی از موارد مربوط به سال ۲۰۲۱، اعضای یک خانواده در دیرالزور طلایی را پیدا کردند که در باغ خانه یکی از اعضای این گروه دفن شده بود. بر اساس این تحقیق، این گروه بعداً یکی از اعضای خانواده را بازداشت و برای اطلاع از محل طلا بازجویی کرد، در حالی که برادر بزرگتر او هنگام تلاش برای فرار از یک محل بازداشت مخفی کشته شد.
این رویدادها نشان میدهد که پیدا کردن پولهای داعش همیشه صرفاً جستوجوی ثروتی دفنشده نبوده، بلکه در برخی موارد به منبعی تازه برای خشونت و اخاذی تبدیل شده است.
ذخیره مالیای که هنوز کشف نشده است
بر اساس برآوردهای ذکرشده در این تحقیق، پولهایی که تاکنون کشف شدهاند میتوانند برای پرداخت حقوق حدود ۱۰ هزار جنگجو به مدت یک سال کامل کافی باشند؛ آن هم بر مبنای سطح دستمزدهایی که این گروه در اوج فعالیت خود پرداخت میکرد.
اما این مخفیگاهها تنها بخشی از یک ساختار مالی گستردهتر بودند که داعش به آن تکیه داشت؛ ساختاری که اخاذی، آدمربایی، قاچاق، انتقالهای مالی، سرمایهگذاریها و شبکههای مالی گسترده در مناطق مختلف جهان را نیز در بر میگرفت.
هنوز تعیین حجم پولهایی که دفن یا پنهان مانده و به دست مقامها نرسیده، دشوار است.
در اوت ۲۰۲۴، مرکز مبارزه با تروریسم در وستپوینت برآورد کرد که این گروه پس از از دست دادن سرزمینهایش، ذخایر مالی بین ۱۰ تا ۳۰ میلیون دلار را حفظ کرده است.
وزارت خزانهداری آمریکا نیز برآورد کرده است که این گروه همچنان بین ۱۰ تا ۲۰ میلیون دلار دارایی نقدی و قابل نقد شدن در سوریه و عراق در اختیار دارد؛ داراییهایی که از دسترس مقامها و نهادهای امنیتی دور ماندهاند.
تیم تحقیق همچنین تلاش کرد از وزارت کشور سوریه، نیروهای دموکراتیک سوریه و فرماندهی ائتلاف بینالمللی درباره حجم مخفیگاههایی که هنوز کشف نشدهاند و نحوه برخورد با آنها برآوردهایی به دست آورد، اما گفت از هیچیک از این سه طرف پاسخی دریافت نکرده است.
بر این اساس، مخفیگاههایی که تاکنون فاش شدهاند فقط بخشی از پولهایی را نشان میدهند که پیدا و مستندسازی شدهاند، در حالی که حجم ذخایری که هنوز زیر زمین یا در محلهای مخفی باقی مانده، همچنان نامعلوم است.
- تحقیقی درباره گنجهای دفنشده داعش؛ این گروه میلیونها دلار و طلا را کجا پنهان کرد؟
- هشدار رئیس قوه قضائیه نسبت به «آشوب»؛ تلاش حاکمیت برای مهار موج احتمالی اعتراضات معیشتی
- دبیرکل حزب دموکرات کوردستان ایران، در گفتگوی اختصاصی با «حلنت»: با تمرکزگرایان ائتلاف نمیکنیم، سنگبنای ایران دموکراتیک باید پیش از سقوط رژیم گذاشته شود
- جهش تجارت ترکیه با اعضای سازمان کشورهای ترک
- چالش ویزا در مسیر سازمان ملل؛ شروط جدید واشینگتن و گزینههای روی میز تهران
