با نزدیک‌شدن فصل سرما، ابعاد بحران انرژی در ایران وارد مرحله‌ای کم‌سابقه و اضطراری شده است. در حالی که طی سال‌های گذشته چالش تأمین سوخت زمستانی عمدتاً در قالب افت فشار در استان‌های دورافتاده یا قطع گاز صنایع سنگین بروز می‌کرد، آخرین داده‌های ارائه‌شده از سوی مسئولان ارشد دولتی نشان می‌دهد که ترکیبی از «ناترازی انباشته ساختاری» و «آسیب‌های مستقیم ناشی از تنش‌های نظامی»، شبکه انرژی کشور را در آستانه شکننده‌ترین وضعیت دهه‌های اخیر قرار داده است؛ تا جایی که دولت رسماً از شرایط «کاملاً جنگی»، خروج بیش از یک‌چهارم ظرفیت تولید از مدار و احتمال قطعی گاز در سراسر کشور، از جمله پایتخت، سخن می‌گوید.
ابعاد فنی خسارات؛ از خروج ۲۸ درصد ظرفیت تا آسیب به چهار پالایشگاه
بر اساس تازه‌ترین گزارش منتشرشده از سوی خبرگزاری «تسنیم»، سعید توکلی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در نشستی با فعالان اقتصادی در مشهد ابعاد تازه‌ای از خسارات وارده به تأسیسات انرژی را فاش کرد. به گفته وی، در جریان حملات نظامی، ۲۸ درصد از ظرفیت تولید گاز کشور به‌طور کامل از مدار خارج شده است.
توکلی با تشریح گستره این آسیب‌ها اعلام کرد که چهار پالایشگاه گازی کشور هدف حمله قرار گرفته و در مجموع، هفت هزار و ۹۲۴ مورد آسیب در تأسیسات صنعت گاز به ثبت رسیده است. این اظهارات هم‌راستا با گزارش هفته‌های گذشته حمید بورد، سرپرست وزارت نفت در کمیسیون انرژی مجلس است که از کاهش ۲۵ درصدی ظرفیت تولید کشور سخن گفته بود. هرچند مدیران نفتی از انجام عملیات شبانه‌روزی برای بازسازی زیرساخت‌ها خبر می‌دهند، اما حجم بالای خسارات و خروج نزدیک به یک‌سوم توان پالایشی، احیای سریع این واحدها را در آستانه زمستان با چالش‌های فنی و زمانی جدی روبه‌رو کرده است.
شکاف در آمار رسمی و عمق ناترازی زمستانی
این خسارات فیزیکی، بحران کسری فصلی گاز را به‌شدت تشدید کرده است. با این حال، در میان گزارش‌های رسمی رسانه‌های داخلی نظیر «همشهری‌آنلاین» و «اقتصادآنلاین»، ارقام اعلام‌شده از سوی مقامات دولتی حاکی از نوعی ناهمخوانی محاسباتی یا عدم قطعیت در برآوردهاست: فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، میزان ناترازی روزانه گاز در زمستان پیش‌رو را حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب پیش‌بینی کرده و گفته است در اثر حملات، روزانه ۲۳۰ میلیون مترمکعب از توان تولید از دست رفته که تلاش می‌شود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن احیا شود. در مقابل، محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهور، کسری گاز امسال را ۵۳۰ میلیون مترمکعب اعلام کرده است (مجموع ۳۰۰ میلیون مترمکعب ناترازی سال گذشته و ۲۳۰ میلیون مترمکعب آسیب جنگی).
این اختلاف ۱۰۰ میلیون مترمکعبی میان اظهارات معاون اجرایی و سخنگوی دولت نشان می‌دهد که برنامه احیای ظرفیت‌های آسیب‌دیده با تأخیر مواجه است و شکاف میان عرضه و تقاضا در نقطه اوج سرما می‌تواند از پیش‌بینی‌های اولیه فراتر رود.
وابستگی ۷۳ درصدی به گاز و انتقاد از سیاست‌های توسعه‌ای
بحران کنونی فراتر از شوک‌های ناشی از درگیری نظامی، محصول مستقیم چالش‌های ساختاری در سیاست‌گذاری کلان انرژی است. سعید توکلی در مشهد هشدار داد که حدود ۷۳ درصد از سبد انرژی کشور به‌طور کامل به گاز طبیعی وابسته است؛ وضعیتی که سبب شده هرگونه اختلال در شبکه بالادستی گاز، کل شریان‌های حیاتی و اقتصادی کشور را مختل کند. مدیرعامل شرکت ملی گاز با انتقاد از دهه‌ها سیاست‌گذاری نامتوازن افزود: «جانمایی صنایع آب‌بر و انرژی‌بر در مناطق نامناسب و حفظ بنگاه‌هایی با فناوری‌های فرسوده و پرمصرف به بهانه اشتغال، راهکاری پایدار نبوده و بخش عمده‌ای از معضلات فعلی حاصل همین تصمیمات نادرست است.»
هم‌اکنون ۸۵ درصد از سوخت نیروگاه‌های برق نیز با گاز تأمین می‌شود. از این رو، افت توان تولید گاز فوراً به شبکه برق کشور سرایت کرده و بحران را به حوزه‌های دیگر گسترش می‌دهد.
جغرافیای بحران؛ خطر بی‌سابقه برای تهران و ۱۱ استان کشور
در بعد جغرافیایی، شبکه سراسری انتقال گاز به دلیل فاصله زیاد میان میادین تولیدی در جنوب و مراکز پرمصرف در مرکز و شمال، همواره با افت فشار در نقاط انتهایی خط مواجه بوده است. شرکت ملی گاز تأیید کرده است که دست‌کم ۱۱ استان در زمستان پیش‌رو با «تنش گازی» دست‌وپنجه نرم خواهند کرد. اگرچه اقداماتی نظیر اتصال خطوط لوله جنوب‌شرق به شمال‌شرق برای انتقال روزانه هفت میلیون مترمکعب گاز به استان‌هایی نظیر خراسان جنوبی انجام شده، اما حجم ناترازی به‌مراتب فراتر از این اقدامات تسکینی است.
نقطه عطف رویکرد جدید دولت، شکستن تابوی مصونیت پایتخت از قطعی انرژی است. سخنگوی دولت با اشاره به اینکه شهرهای انتهای شبکه در استان‌های شمالی با افت فشار مواجه خواهند شد، صراحتاً هشدار داد که در صورت تداوم الگوی مصرف بالا، تهران نیز از خطر قطعی مصون نخواهد ماند. از منظر فنی، شبکه گاز برخلاف شبکه برق امکان قطع و وصل سریع ندارد؛ افت فشار شدید در لوله‌ها موجب تخلیه شبکه می‌شود و راه‌اندازی مجدد آن مستلزم قطع انشعابات و بازرسی خانه به خانه برای جلوگیری از حوادث انفجاری است، فرآیندی که هفته‌ها زمان خواهد برد.
تغییر گفتمان دولت: از «نه جنگ و نه صلح» به «وضعیت کاملاً جنگی»
سخنان فاطمه مهاجرانی نشان‌دهنده یک دگرگونی گفتمانی در دستگاه اجرایی است. وی با اشاره به اینکه دیگر نمی‌توان شرایط را «نه جنگ و نه صلح» نامید، اعلام کرد که کشور در وضعیتی «کاملاً جنگی» به سر می‌برد. این وضعیت، دست دولت را در مدیریت اقتصادی به‌شدت بسته است؛ به‌طوری که امکان پاسخگویی به مطالبات مزدی کارکنان و کارگران با محدودیت‌های بودجه‌ای مواجه شده و دستگاه‌های دولتی ناچار به حرکت به سمت الگوهایی چون دورکاری هفتگی کارمندان و بررسی آموزش غیرحضوری در مدارس شده‌اند.
در حوزه صنعت، با وجود اعلام شرکت ملی گاز مبنی بر افزایش یک میلیارد مترمکعبی تحویل گاز به صنایع در شش‌ماهه نخست سال، با آغاز زمستان سهمیه صنایع مجدداً قطع خواهد شد تا گاز بخش خانگی (که ۸۰ درصد مصرف را به خود اختصاص می‌دهد) تأمین شود. این رویه شاخص «عدم‌النفع» اقتصادی را به‌شدت بالا برده و صنایع فولاد، سیمان و پتروشیمی را در رکود عمیق فرو می‌برد.
چشم‌انداز و چالش‌های پیش‌رو
در شرایطی که سمت عرضه به دلیل تحریم‌های سرمایه‌گذاری در دهه‌های اخیر و خسارات فیزیکی ناشی از جنگ در وضعیت فلج‌کننده قرار دارد، تمرکز دولت تماماً بر «مدیریت مصرف» قرار گرفته است. پویش‌های اجتماعی برای تنظیم دمای منازل روی ۱۸ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد و این محاسبه فنی که «کاهش یک درجه‌ای دمای خانه معادل ۲۵ میلیون مترمکعب (یک فاز پارس جنوبی) صرفه‌جویی دارد»، آخرین سنگر دولت برای حفظ پایداری شبکه است.
با این حال، واقعیت‌های مهندسی و آماری نشان می‌دهد که تکیه صرف بر صرفه‌جویی شهروندان در برابر ناترازی ۴۳۰ تا ۵۳۰ میلیون مترمکعبی، حاشیه امنیت فوق‌العاده باریکی دارد. سیستم انرژی ایران زیر بار سنگین ۲۸ درصد افت تولید جنگی و دهه‌ها ناترازی انباشته قرار گرفته است؛ بن‌بستی که بازگشت از آن، فراتر از مدیریت بحران‌های کوتاه‌مدت، مستلزم اصلاحات ساختاری، حل پرونده‌های کلان بین‌المللی و جذب صدها میلیارد دلار سرمایه برای بازسازی بنیادین تأسیسات تخریب‌شده و فرسوده کشور خواهد بود.
- تلاقی ناترازی ساختاری و خسارات جنگی؛ اذعان دولت به خروج ۲۸ درصد از ظرفیت تولید گاز و خطر قطعی سراسری
- جهش دوبارەی بهای نفت؛ امتناع ایران از خروج اورانیوم و تشدید حملات در تنگه هرمز
- انتقال وزیر خزانه‌داری آمریکا به پایگاه نظامی در پی تهدیدهای تروریستی رژیم تهران؛ عزم واشینگتن برای تداوم عملیات طرد اقتصادی
- بن‌بست در ابتکار دو روزه؛ رد پاسخ واشنگتن از سوی تهران و تشدید صف‌آرایی در خلیج فارس
- شکاف عمیق میان ادعای اشراف ماهواره‌ای و پاداش ۲۰ میلیون دلاری آمریکا برای دریافت اطلاعات درباره برنامه هسته‌ای ایران
