دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در شرایط کنونی به‌جای ازسرگیری عملیات نظامی یا دستیابی به توافق سیاسی با ایران، ادامه فشار اقتصادی بر این کشور را برگزیده است. این تغییر رویکرد نشان می‌دهد واشنگتن امیدوار است تشدید تحریم‌ها و محاصره دریایی، اقتصاد ایران را فرسوده کند، قدرت مانور تهران را کاهش دهد و در نهایت آن را به مذاکره بر اساس شروط آمریکا وادارد.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز سه‌شنبه در نشست وزیران خارجه گروه هفت در پاریس فاش کرد که ترامپ دو گزینه را برای برخورد با ایران بررسی کرده است: بازگشت به جنگ یا دستیابی به توافق. با این حال، او مسیر سومی را برگزیده که بر ادامه فشار اقتصادی و در تنگنا قرار دادن حکومت ایران استوار است. وب‌سایت آمریکایی «آکسیوس» این اظهارات را به نقل از سه نفر از حاضران در نشست پشت درهای بسته گزارش کرده است.
واشنگتن به سلاح اقتصادی امید بسته است
به گزارش این وب‌سایت، روبیو در کنار اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، جان راتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، و جرد کوشنر، مشاور ترامپ، از مهم‌ترین مقام‌های حامی این راهبرد بوده است. این رویکرد نشان می‌دهد دولت آمریکا ترجیح می‌دهد به فرسایش منابع ایران ادامه دهد، نه اینکه وارد رویارویی نظامی تازه‌ای شود که ممکن است هزینه‌ها و خطرات بیشتری در سطح منطقه به همراه داشته باشد.
روبیو در گفت‌وگو با خبرنگاران در حاشیه نشست‌های گروه هفت گفت تحریم‌های اقتصادی و محاصره دریایی مؤثر بوده‌اند و واشنگتن، اگر بتواند با فشار اقتصادی به اهدافش برسد، نیازی به حملات نظامی گسترده ندارد. او افزود آسیب‌های واردشده به اقتصاد ایران با گذشت زمان بیشتر می‌شود و تهران هرگز تا این اندازه برای فروش منابع انرژی خود در بازارهای جهانی با مشکل روبه‌رو نبوده است.
خبرگزاری «رویترز» تأیید کرد که روبیو به همتایان خود در گروه هفت گفته است واشنگتن مصمم است همچنان هزینه‌های اقتصادی‌ای را که او «ویرانگر» توصیف کرده، به ایران تحمیل کند و تحریم‌ها توانایی تهران را برای تأمین مالی فعالیت‌های منطقه‌ای خود محدود می‌کنند. این اظهارات پس از آن مطرح شد که ترامپ روز دوشنبه اعلام کرد در پی تماس با رهبران منطقه، از جمله نخست‌وزیر قطر، حملات نظامی تازه را به تعویق می‌اندازد.
محاسبات آمریکا بر گسترش تأثیر محاصره بر بخش نفت استوار است؛ بخشی که یکی از مهم‌ترین منابع درآمد دولت و ارزآوری ایران به شمار می‌رود. با کاهش توان تهران برای صادرات نفت از راه دریا، گزینه‌های آن برای جبران درآمد ازدست‌رفته صادرات محدودتر می‌شود؛ به‌ویژه آنکه یافتن مسیرهای زمینی جایگزین با ظرفیت انتقال نفت به اندازه گنجایش نفتکش‌های غول‌پیکر دشوار است.
فشارهای پیش روی ایران
در همین زمینه، دشواری انتقال نفت ایران از مسیرهای زمینی، ابعاد فشارهای لجستیکی و اقتصادی پیش روی تهران را در شرایط اختلال در صادرات دریایی نفت نشان می‌دهد. به ارزیابی یحیی السید عمر، پژوهشگر اقتصادی، حمل‌ونقل زمینی جایگزینی عملی برای جبران حجم نفتی نیست که پیش‌تر با نفتکش‌های غول‌پیکر صادر می‌شد.
عمر در مطلبی در «فیس‌بوک» توضیح داد که برآوردهای شرکت «کپلر»، متخصص تحلیل داده‌های بازار انرژی، نشان می‌دهد انتقال محموله تنها یک نفتکش غول‌پیکر به حدود ۱۰ هزار کامیون نیاز دارد و تأمین و آماده‌سازی این تعداد کامیون ممکن است نزدیک به ۴۰ روز طول بکشد. این ارقام ابعاد پیچیدگی‌ها و هزینه‌هایی را نشان می‌دهد که مانع اتکا به مسیرهای زمینی به‌عنوان جایگزینی برای صادرات نفت ایران می‌شوند.
او افزود این داده‌ها نشان می‌دهد با توجه به تفاوت چشمگیر ظرفیت نفتکش‌ها و شبکه‌های حمل‌ونقل زمینی، نمی‌توان پیامدهای اختلال در کشتیرانی را به‌آسانی با تغییر شیوه حمل‌ونقل مهار کرد.
فشارها تنها به از دست رفتن درآمدهای نفتی محدود نیست؛ افت ارزش ریال، افزایش قیمت مواد غذایی و محدودیت‌های واردات نیز دست دولت را بسته‌تر می‌کند. انباشت بدهی‌های معوق در برخی بخش‌ها هم نشان می‌دهد پیامدهای محاصره به فعالیت‌های اقتصادی سرایت کرده است، هرچند پرداخت حقوق‌ها تاکنون منظم بوده است.
پیامدهای محاصره از نفت فراتر رفته و به داخل ایران رسیده است
داده‌های «کپلر» نگرانی‌ها از گسترش بحران را تقویت می‌کند. این شرکت در گزارشی که ۲۲ اکتبر منتشر شد، اعلام کرد ذخایر نفت ایران که از راه دریا به خارج از محدوده محاصره منتقل شده بود، در میانه همان ماه به صفر رسید؛ در حالی که این ذخایر در ماه ژوئیه حدود ۸۸٫۸ میلیون بشکه بود.
این شرکت برآورد کرد که با توجه به فاصله یک تا دوماهه میان رسیدن محموله‌ها و دریافت وجه از خریداران چینی، ممکن است درآمد ایران از صادرات نفت و میعانات گازی تا اواسط دسامبر متوقف شود. این برآوردها با توجه به اتکای دولت ایران به نفت به‌عنوان یکی از منابع اصلی تأمین ارز، اهمیت ویژه‌ای دارد.
این تنگناها بر معیشت مردم در داخل ایران اثر گذاشته است. «رویترز» در گزارشی که اواخر اکتبر منتشر کرد، روایت خانواده‌های ایرانی را بازتاب داد که با شتاب گرفتن تورم و کاهش قدرت خرید درآمدهایشان، ناچار شده‌اند هزینه‌های خوراک، مسکن و آموزش خود را کاهش دهند.
داده‌های رسمی نقل‌شده در این گزارش نشان داد قیمت‌های مصرف‌کننده در سپتامبر نسبت به ماه مشابه سال قبل حدود ۹۰ درصد افزایش یافته و رشد قیمت مواد غذایی و نوشیدنی‌ها از ۱۲۰ درصد فراتر رفته است. این ارقام ابعاد چالش‌هایی را نشان می‌دهد که دولت برای مهار پیامدهای اجتماعی بحران با آن‌ها روبه‌روست.
آیا فشارهای اقتصادی تهران را به عقب‌نشینی وامی‌دارد؟
با این حال، گسترش فشارهای اقتصادی لزوماً به معنای قریب‌الوقوع بودن امتیازدهی سیاسی نیست؛ مسیرهای جایگزین تجارت به تهران امکان مقاومت می‌دهد و رهبران ایران نیز ممکن است به امید بهبود شرایط مذاکره، تحمل زیان‌ها را ترجیح دهند.
معادله محاصره همین است: واشنگتن امیدوار است فشار اقتصادی ایران را به توافق وادارد، در حالی که تهران می‌کوشد توان مقاومت خود را ثابت کند. زمان امتیازدهی نیز به توان حکومت برای تحمل هزینه رویارویی و میزان آمادگی واشنگتن برای ارائه امتیازهای سیاسی و اقتصادی در مقابل بستگی دارد.
در همین چارچوب، عمر معتقد است تشدید فشارهای اقتصادی لزوماً به معنای نزدیک شدن زمان امتیازدهی سیاسی تهران نیست. او توضیح داد ایران همچنان ابزارهایی برای مانور در اختیار دارد، از جمله شبکه‌های تجارت جایگزین، مسیرهای زمینی، راه‌آهن و گذرگاه‌های تجاری با کشورهای همسایه؛ هرچند این مسیرها، چه از نظر حجم مبادلات و چه از نظر هزینه و سرعت حمل‌ونقل، جایگزینی هم‌ارز برای تجارت دریایی نیستند.
او خاطرنشان کرد رهبران ایران ممکن است به‌جای امتیازدهی زیر فشار محاصره، تحمل زیان‌های اقتصادی برای مدتی طولانی‌تر را ترجیح دهند، با این امید که در آینده بتوانند معادله سیاسی را تغییر دهند یا شرایط مذاکره را بهبود بخشند. با این حال، تداوم این رویکرد به توان اقتصاد برای تأمین نیازهای بازار داخلی، مهار افت ارزش پول و جلوگیری از تشدید ناترازی‌های مالی و تجاری بستگی دارد.
نبرد فرسایشی بی‌پایان؛ چه کسی زودتر عقب می‌نشیند؟
عمر تأکید کرد که تفاوت محاسبات دو طرف در کانون رویارویی اقتصادی واشنگتن و تهران قرار دارد. آمریکا امیدوار است تحلیل رفتن منابع مالی و نفتی، ایران را به امتیازدهی در هر مذاکره احتمالی آینده وادارد؛ در مقابل، تهران می‌کوشد توان خود را برای تحمل فشارها و حفظ انسجام حکومت نشان دهد، حتی اگر هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی این رویارویی افزایش یابد.
بنابراین، به نظر نمی‌رسد تصمیم ترامپ برای ادامه محاصره به معنای پایان مسیر نظامی یا دیپلماتیک باشد؛ این تصمیم بیشتر تلاشی برای بازآرایی ابزارهای رویارویی و استفاده از اقتصاد برای تحمیل شروط سیاسی است. با این حال، موفقیت این راهبرد همچنان به توان ایران برای تحمل زیان‌ها و آمادگی واشنگتن برای تبدیل فشارها به توافقی از راه مذاکره بستگی دارد؛ توافقی به‌جای ادامه فرسایش دو طرف در رویارویی‌ای که پایان آن مشخص نیست.
- ترامپ بر محاصره اقتصادی پافشاری می‌کند؛ آیا ایران به مذاکره تن می‌دهد؟
- شکست هیاهوی نظامی سپاه پاسداران؛ رکوردشکنی صادرات گاز مایع از تنگه هرمز
- کارنامه سیاه سرکوب در جمهوری اسلامی؛ از اعدام‌های فله‌ای و آپارتاید مذهبی علیه بهائیان تا تشدید زن‌کشی و پیگرد فعالان کُرد
- سرقت ثروت نفتی عراق به دست گروه‌های همسو با ایران؛ ماجرا چیست؟
- سازش یا تشدید تنش؛ مجتبی خامنه‌ای چه مسیری را بر ایران تحمیل می‌کند؟
