تحولات امنیتی و دیپلماتیک در غرب آسیا با سرعتی کم‌سابقه در حال بازتعریف موازنه قوا میان بازیگران اصلی منطقه است. سلسله رویدادهایی که با برگزاری یک نشست چهارجانبه غافلگیرکننده در تهران آغاز شد و بلافاصله با سفر امنیتی-سیاسی هیئت ایرانی به مسکو امتداد یافت، در نهایت با تصمیم پارلمان ترکیه در قانونی‌سازی «پیمان مکه» به نقطه عطف راهبردی خود رسید. بررسی این سه حلقه پیوسته نشان می‌دهد که منطقه خاورمیانه در حال عبور از الگوهای سنتی بازدارندگی و ورود به عصر جدیدی از ائتلاف‌سازی‌های نهادینه‌شده است.
نشست چهارجانبه تهران؛ دیپلماسی پیشگیرانه و پیام‌های صریح
نخستین و صریح‌ترین نماد این رویارویی دیپلماتیک، در ۴ آبان (۲۶ اکتبر) در تهران رقم خورد. این نشست در سطح عالی امنیتی و با ابتکار ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به میزبانی محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران برگزار شد. در سوی دیگر میز، شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه (MIT) حضور داشتند.
حضور هم‌زمان این چهره‌های کلیدی، نشان‌دهنده تلاشی فشرده برای پیشگیری از یک تقابل نظامی گسترده بود. محورهای این گفتگوهای حساس بر چند متغیر اصلی متمرکز بود: از سویی، وزیر دفاع عربستان با مأموریتی مشخص به تهران آمد تا خواستار توقف فوری حملات موشکی و پهپادی حوثی‌های یمن به تأسیسات حیاتی و زیرساخت‌های نفتی کشورش شود. موضع هیئت سعودی حاوی این پیام روشن بود که در صورت مهارنشدن این تهدیدات، ریاض بندهای دفاع جمعی «پیمان مکه» را فعال خواهد کرد؛ اقدامی که به‌طور رسمی پای توان نظامی ترکیه و ارتش هسته‌ای پاکستان را به معادلات امنیت خلیج فارس باز می‌کند. از سوی دیگر، نمایندگان ترکیه و پاکستان تلاش کردند نقشی میانجی‌گرانه اما قاطع ایفا کنند. آن‌ها ضمن تأکید بر اینکه پیمان مکه ماهیتی دفاعی دارد و تهدیدی متوجه منافع مشروع ایران نمی‌کند، پیشنهادی دو وجهی روی میز گذاشتند: اگر تهران برای حل بحران با جامعه بین‌المللی و باز نگه داشتن تنگه هرمز همکاری کند، کشورهای عضو حاضرند بستر یک ساختار امنیت منطقه‌ای فراگیرتر با حضور ایران را بررسی کنند؛ در غیر این صورت، در برابر تهدید علیه امنیت اعضا، واکنشی جمعی نشان داده خواهد شد.
اگرچه این نشست به توافقی مشترک پیرامون ترتیبات امنیتی جدید نینجامید، اما با توافق بر باز نگه داشتن کانال‌های تماس دیپلماتیک و اولویت‌بخشی به سازوکارهای درون‌منطقه‌ای به پایان رسید.
رایزنی در کرملین؛ اصرار بر مواضع سرسختانه
در امتداد تلاش‌های دیپلماتیک تهران، سفر فشرده محسن رضایی به مسکو و دیدار با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، بیانگر ارزیابی راهبردی ایران از روندهای جاری و لزوم تنظیم موازنه با شرق بود. دبیر شورای عالی امنیت ملی که حامل پیامی از سوی مجتبی خامنه‌ای برای رهبر کرملین بود، جزئیات مهمی از رویکرد تهران و مواضع مسکو را تشریح کرد. در میان این دیدار، پوتین از نشست چهارجانبه تهران استقبال کرد و ضمن تأکید بر تأمین امنیت توسط کشورهای منطقه، خواستار خروج خاورمیانه از وضعیت فرسایشی «نه جنگ و نه صلح» شد؛ وضعیتی که به اعتقاد مسکو، پایان آن به نفع ثبات پایدار ایران خواهد بود. در این دیدار همچنین بر احداث خطوط لوله گاز روسیه به ایران جهت جبران کمبودهای داخلی و ترانزیت گاز به کشورهای پیرامونی توافق شد. هم‌زمان رضایی در موضع‌گیری رسانه‌ای خود در مسکو نشان داد که تهران علیرغم گفتگو با همسایگان، حاضر به عقب‌نشینی از اهرم‌های فشاری خود در برابر غرب نیست. او تصریح کرد که تا زمان محقق نشدن «هفت شرط ایران»، هیچ‌گونه مذاکره جدیدی با آمریکا انجام نخواهد شد و تنگه هرمز نیز بازگشایی نمی‌شود؛ مواضعی که نشان‌دهنده تداوم تقابل هم‌زمان با استمرار رایزنی‌های دیپلماتیک است.
نهادینه‌سازی ائتلاف؛ تصویب پیمان مکه در پارلمان ترکیه
زمینه اصلی این تحرکات دیپلماتیک و مواضع تقابلی، به تحولات قانون‌گذاری در آنکارا بازمی‌گردد. پارلمان ترکیه با ۲۷۹ رأی موافق در برابر ۱۱۹ رأی مخالف، ماده نخست توافق‌نامه دفاع مشترک موسوم به «پیمان مکه» را تصویب کرد. این توافق که در اوت گذشته توسط اردوغان، بن‌سلمان و شهباز شریف امضا شده بود، اکنون با طی مراحل پارلمانی و در انتظار امضای رئیس‌جمهور ترکیه، وارد فاز رسمی شده است.
مشخصات کلیدی این پیمان عبارتند از: حمله نظامی به هر یک از سه کشور، اقدام خصمانه علیه تمامی طرف‌ها تلقی می‌شود. البته نمایندگان ترکیه تأکید کرده‌اند که اعزام نیروی نظامی مستلزم مجوزهای جداگانه پارلمانی خواهد بود و این معاهده منافاتی با تعهدات آنکارا در ناتو ندارد. برخلاف چالش‌های سیاسی در ترکیه، اسلام‌آباد با پشتوانه ارتش و ژنرال منیر با قاطعیت وارد این پیمان شده است. دبیرخانه دائمی در ریاض مستقر شده و سپهبد بازنشسته نعمان محمود از پاکستان ریاست این ائتلاف را برعهده گرفته است. احمد شریف چودری، سخنگوی ارتش پاکستان، ماهیت این نهاد را دفاعی دانسته و حتی الحاق احتمالی ایران در آینده را ناممکن ندانسته است. و ورود ریاض به این اتحاد پس از ناکامی‌های سال‌های گذشته در جنگ یمن و آسیب‌پذیری‌های ناشی از حملات پهپادی به آرامکو و تأسیسات زیربنایی، نشان از چرخش آشکار به سمت تنوع‌بخشی به شرکای دفاعی و ایجاد بازدارندگی ملموس دارد.
دوگانگی تحلیلی در فضای سیاسی داخلی ایران
توالی این رخدادها، در داخل ایران مباحثات گسترده و تحلیل‌های متناقضی را رقم زد: رسانه‌ها و چهره‌های وابسته به جریان اصول‌گرا، آمدن هیئت‌های ارشد نظامی و اطلاعاتی منطقه به تهران را نمادی از «تسلیم دیپلماتیک ریاض در برابر قدرت بازدارندگی ایران» تفسیر کردند. از منظر این تحلیل‌ها، عربستان پس از ناتوانی سامانه‌های پدافندی و بی‌اثر بودن چتر حمایتی غرب، ناچار شده است امنیت خود را با مراجعه مستقیم به تهران تضمین کند. در نقطه مقابل، بخش عمده‌ای از کارشناسان و مطبوعات اصلاح‌طلب و اعتدال‌گرا در داخل ایران، این خوانش را نوعی ساده‌انگاری خطرناک قلمداد کردند. آن‌ها هشدار دادند که نشست تهران نه یک اعلام تسلیم، بلکه اولتیماتومی دیپلماتیک برای مهار تنش‌ها بوده است. به باور این منتقدان، شکل‌گیری یک ائتلاف دفاعی منسجم با ماهیت «دفاع جمعی» متشکل از منابع مالی ریاض، ظرفیت‌های لجستیکی آنکارا و زرادخانه هسته‌ای اسلام‌آباد در پیرامون ایران، زنگ خطری جدی برای توازن قواست که عبور از آن، مستلزم تنش‌زدایی و بازنگری در تاکتیک‌های منطقه‌ای خواهد بود.
گذار پیمان مکه از میزهای امضا در عربستان به نشست‌های اضطراری در تهران، چانه‌زنی‌ها در کرملین و در نهایت تصویب در مجلس ترکیه، از بلوغ یک هندسه امنیتی جدید در خاورمیانه خبر می‌دهد. این تحولات نشان می‌دهد که موازنه منطقه‌ای از وضعیت سنتی سابق خارج شده و تهران ناگزیر است در مواجهه با بلوک‌های چندجانبه، راهبردهای دفاعی، اقتصادی و دیپلماتیک خود را بر پایه واقعیت‌های عینی قدرت و دوری از ارزیابی‌های انتزاعی بازتنظیم کند.
- بازتاب گزارش جامع سازمان ملل متحد درباره روند احکام اعدام و پرونده‌های قضایی در ایران در سایه انتشار جدیدترین مستندات بین‌المللی در نیویورک و ژنو
- گام تازه بغداد و منامه برای تثبیت ثبات منطقه‌ای؛ ارتقای همکاری‌های امنیتی و اقتصادی در خلیج فارس
- معمای انرژی در ایران؛ بهای پنهان ناترازی گاز، مازوت‌سوزی و پیامدهای چرخش به‌سوی روسیه
- ارزیابی «پیشنهادهای مشخص» هسته‌ای و شکاف میان مواضع علنی و محرمانه ایران
- آرایش نوین امنیتی منطقه؛ پیمان مکه از میزبانی در تهران و رایزنی در مسکو تا تصویب در پارلمان ترکیه
