گزارش‌ها حاکی از توقف کامل فعالیت‌های تجاری در دو گذرگاه اصلی مرزی تفتان و گبد–ریمدان میان ایران و پاکستان است که منجر به توقف صدها خودروی باری در دو سوی مرز شده است. مقامات ایالت بلوچستان پاکستان، مسائل امنیتی و مقابله با قاچاق را دلیل این اقدام اعلام کرده‌اند، در حالی که اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، علت را بروز «مشکلات فنی و لزوم اتخاذ تدابیر احتیاطی» توصیف کرده و از رایزنی مقامات دو کشور برای رفع سریع مشکل خبر داده است. این توقف در حالی رخ می‌دهد که تلاش‌هایی برای افزایش حجم مبادلات تجاری بین دو کشور در جریان بوده است.
دلایل متناقض و نگرانی‌های تجار
توقف فعالیت‌های تجاری در گذرگاه‌های تفتان و گبد–ریمدان، واکنش‌های متفاوتی را در پی داشته است. شاهد رند، سخنگوی دولت محلی ایالت بلوچستان پاکستان، امروز (۲۶ مهر ۱۴۰۵) به روزنامه پاکستانی «دان» گفت که هدف از این تعطیلی، رسیدگی به نگرانی‌های امنیتی، جلوگیری از قاچاق و مؤثرتر ساختن نظام مدیریت مرزی است. او تأکید کرد که این اقدام برای بهبود وضعیت امنیتی و امور اداری در دو سوی مرز ضروری بود. در مقابل، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، علت توقف را «مشکلات فنی و لزوم اتخاذ تدابیر احتیاطی» عنوان کرد و افزود که مراجع ذیربط دو کشور در تماس نزدیک با یکدیگر، در حال بررسی و مشورت برای رفع مشکل مذکور در اسرع وقت هستند. اتاق بازرگانی و صنایع کویته از تجار خواسته است تا اطلاع ثانوی سفارش‌های جدید واردات و صادرات با ایران را متوقف کنند. این وضعیت باعث سرگردانی صدها کامیون حامل گاز مایع، برنج، میوه و سایر کالاهای اساسی در دو سوی مرز شده است. پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، نیز روز گذشته (۲۵ مهر ۱۴۰۵) به خبرگزاری مهر گفت که صادرات ایران به پاکستان به دلیل تحریم‌های بانکی و دشواری ارائه فرم الکترونیکی واردات توسط واردکنندگان پاکستانی، عملاً متوقف شده است، هرچند واردات از پاکستان به ایران همچنان ادامه دارد.
پیشینه چالش‌های امنیتی و قاچاق در مرز
مرز مشترک ۹۰۰ کیلومتری ایران و پاکستان، به‌ویژه در استان سیستان و بلوچستان ایران و ایالت بلوچستان پاکستان، سال‌هاست که با چالش‌های امنیتی و پدیده قاچاق مواجه است. مقامات پاکستانی بارها از وجود گروه‌های مسلح و شبکه‌های قاچاق انسان و کالا در مناطق مرزی ابراز نگرانی کرده‌اند. در سال‌های اخیر، عملیات‌های تروریستی در استان سیستان و بلوچستان ایران تشدید شده و نگرانی‌ها در مورد ناکارآمدی سازوکارهای امنیتی مشترک میان دو کشور را افزایش داده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد که سالانه بیش از ۱ میلیارد دلار فرآورده‌های نفتی، به‌ویژه بنزین و گازوئیل، از ایران به پاکستان قاچاق می‌شود که ۱۴ درصد نیاز سوخت پاکستان را تأمین می‌کند و ضرر ۸۲۰ میلیون دلاری برای خزانه دولت پاکستان در پی دارد. همچنین، شبکه‌های سازمان‌یافته قاچاق انسان، مهاجران افغان را از مسیرهای کوهستانی و بیابانی بلوچستان پاکستان به ایران و سپس به ترکیه و اروپا منتقل می‌کنند. پاکستان از سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳) ساخت تأسیسات مرزی و حصارکشی در مناطق مرزی خود را با هدف تقویت سیستم مدیریت مرزی و جلوگیری از ورود تروریست‌ها و قاچاق آغاز کرده است.
اهمیت اقتصادی گذرگاه‌های مرزی
گذرگاه‌های تفتان و گبد–ریمدان از نقاط حیاتی برای تجارت و ترانزیت میان ایران و پاکستان به شمار می‌روند. گذرگاه تفتان از قدیمی‌ترین مرزهای پاکستان با ایران است که از گذشته برای تجارت و رفت‌وآمد مردم مورد استفاده قرار می‌گرفته است. گذرگاه ریمدان–گبد نیز در دسامبر ۲۰۲۰ (آذر ۱۳۹۹) به صورت رسمی افتتاح شد تا به روان‌سازی تجارت و کاهش بار ترافیکی از تنها گذرگاه رسمی قبلی، یعنی میرجاوه–تفتان، کمک کند. این گذرگاه به دلیل نزدیکی به شهرهای مهم تجاری پاکستان مانند کراچی و گوادر، دسترسی تجار ایرانی به بازارهای هدف را تسریع می‌بخشد و بخشی از منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار محسوب می‌شود. این مناطق مرزی همچنین به دلیل قرارگیری در کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC) و نزدیکی به دریای عمان، ظرفیت بالایی برای توسعه تجارت فرامرزی و جذب سرمایه‌گذاری دارند.
هدف‌گذاری‌های تجاری بلندپروازانه و چالش‌های پیش‌رو
روابط تجاری ایران و پاکستان با وجود ظرفیت‌های فراوان، همواره با چالش‌هایی از جمله بوروکراسی پیچیده، محدودیت‌های نقل و انتقالات مالی و برخی قوانین و تعرفه‌ها مواجه بوده است. با این حال، مقامات دو کشور هدف‌گذاری کرده‌اند که حجم مبادلات تجاری سالانه را از حدود ۳ میلیارد دلار کنونی به ۱۰ میلیارد دلار افزایش دهند. بر اساس آمارهای بانک جهانی، تولید ناخالص داخلی پاکستان در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱) حدود ۳۷۵ میلیارد دلار و ایران ۳۴۷ میلیارد دلار بوده است. صادرات ایران به پاکستان در سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ روند صعودی داشته و از ۱.۲ میلیارد دلار به ۱.۵ میلیارد دلار رسیده است. این جهش در مبادلات تجاری مستلزم رفع موانع موجود، تقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ایجاد مکانیسم‌های تهاتر کالایی است. در اکتبر ۲۰۲۵ (مهر ۱۴۰۴)، وزیر جهاد کشاورزی ایران و وزیر امنیت غذایی پاکستان توافق کردند که حجم مبادلات تجاری دو کشور را به بیش از ۳ میلیارد دلار افزایش دهند که شامل واردات گوشت از پاکستان و توسعه همکاری در حوزه‌های دام، غلات و محصولات کشاورزی است. با این حال، توقف اخیر در گذرگاه‌های مرزی می‌تواند این اهداف را با چالش جدی مواجه کند و به اقتصاد محلی و تجار دو کشور آسیب برساند.
بیشتر بخوانید: پافشاری تهران بر شروط بازگشایی هرمز؛ اصرار بر اهرم ژئوپلیتیک در شرایط فرسایش موازنه قدرت
رایزنی‌های دیپلماتیک و امید به بازگشایی سریع
در پی توقف فعالیت گذرگاه‌های مرزی، رایزنی‌های دیپلماتیک میان تهران و اسلام‌آباد آغاز شده است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز گذشته (۲۵ مهر ۱۴۰۵) اعلام کرد که مقامات دو کشور در حال مشورت برای رفع مشکل و بازگشت فعالیت‌های عادی در اسرع وقت هستند. معاون کمیسر منطقه مرزی چاغی در ایالت بلوچستان پاکستان نیز امروز (۲۶ مهر ۱۴۰۵) اظهار داشت که بسته شدن مرز مشترک با ایران یک اقدام موقتی است و به محض اتخاذ تدابیر مؤثر، مرز بازگشایی خواهد شد. این اظهارات نشان‌دهنده تمایل دو طرف برای حل و فصل سریع این موضوع است. ایران و پاکستان دارای سابقه طولانی همکاری‌های اقتصادی، تجاری و سیاسی هستند و ایران نخستین کشوری بود که استقلال پاکستان را به رسمیت شناخت. با این وجود، روابط دو کشور همواره با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده و چالش‌های امنیتی و اقتصادی در مناطق مرزی، نیازمند همکاری‌های پایدار و مؤثرتر برای تضمین ثبات و رونق تجارت است.
بیشتر بخوانید:
فلج کامل هوانوردی جمهوری اسلامی؛ محاصره هوایی منطقه‌ای و انزوای فزاینده تهران
«وال‌استریت ژورنال»: محاصره تنگه هرمز به زیان ایران بودە و جنگ فرسوده‌اش می‌کند
