هواپیمای ایرانی «ماهان ایر» که سکون حاکم بر آسمان یمن را برهم زد، ماجرا را از چارچوب جدال معمول بر سر فعالیت فرودگاه صنعا فراتر برد و کل بحران را در برابر الزاماتی نظامی و سیاسی از جنسی دیگر قرار داد؛ بهطوری که نیروی هوایی یمن باند فرودگاه بینالمللی صنعا را هدف گرفت و مانع فرود این هواپیما شد و در نتیجه مسیر آن به فرودگاه الحدیده تغییر کرد.
دیگر با ترتیبات لجستیکی پروازهای غیرنظامی روبهرو نیستیم، بلکه با تلاشی مستقیم برای ترسیم قواعد درگیری جدید مواجهیم؛ تلاشی که جرقه آن خیلی زود با موشکهای گروه «حوثی» وابسته به تهران به عمق عربستان سعودی رسید و در پی آن، جنگندهها بار دیگر مواضع «حوثیها» را در صعده هدف قرار دادند.
این توالی شتابان رویدادها، آشکارا از دگرگونی عمیق در مدیریت این درگیری خبر میدهد و فوریترین پرسش را پیش میکشد: آیا یمن بهسوی دور تازهای از رویارویی لغزیده است که بهطور بنیادین با مراحل پیشین تفاوت دارد؟
نبرد حاکمیت بر فراز باند فرودگاه
جرقه این بحران از اصرار گروه «حوثی» بر پذیرش پروازهای ورودی از تهران آغاز شد؛ اقدامی که سازوکارهای رسمی تعیینشده از سوی دولت قانونی را نادیده گرفت؛ دولتی که پیشتر برای انجام پروازها از طریق شرکت هواپیمایی یمن، بهعنوان شرکت هواپیمایی ملی و قانونی، انعطاف نشان داده بود.
این موضع «حوثی» اختلاف را مستقیماً به حوزه حاکمیت ملی و مدیریت حریم هوایی کشاند و دولت یمن این اقدام را عبور از اختیارات قانونی و نقض آشکار قوانین بینالمللی و قطعنامههای مرتبط شورای امنیت دانست.
موضع رئیس شورای رهبری ریاستجمهوری، دکتر رشاد العلیمی، نیز با قاطعیتی آشکار همراه بود؛ قاطعیتی که لحنی متفاوت از گفتمانهای مصالحهجویانه پیشین داشت. العلیمی مسئولیت کامل را متوجه گروه «حوثی» دانست و تأکید کرد که تمایل به صلح، پوششی برای پیشبرد طرحهایی که حاکمیت دولت را خدشهدار میکند، نخواهد بود.
این قاطعیت در نشست مشترک شورای رهبری ریاستجمهوری و شورای دفاع ملی نمود یافت؛ نشستی که ممنوعیت فرود هر هواپیمای خارجی بدون مجوز قبلی را تصویب کرد و از افزایش آمادگی رزمی و سیاسی برای مقابله با این معادله تحمیلی خبر داد.
موشکهای صعده مرزها را از نو ترسیم میکنند
میدان خیلی زود این پیام را دریافت کرد و پاسخ «حوثی» با شلیک مجموعهای از موشکهای بالستیک و پهپادها بهسوی فرودگاه بینالمللی أبها داده شد؛ حملهای که پدافند هوایی عربستان سعودی با آن مقابله کرد.
گروه «حوثی» پا را از این هم فراتر گذاشت و با تهدید شرکتهای هواپیمایی بینالمللی، به آنها هشدار داد از حریم هوایی عربستان سعودی استفاده نکنند و این موضوع را به آنچه «محاصره فرودگاه صنعا» مینامد، پیوند زد.
پاسخهای نظامی نیز با شدت ادامه یافت؛ بهطوری که اطلاعات میدانی از سقوط موشکهای «حوثی» خبر داد که چند دقیقه پس از شلیک از صعده، در اصابت به اهداف خود ناکام ماندند و پس از آن، حملات هوایی متمرکزی مواضع نظامی این گروه را در همان استان هدف گرفت.
این حملات، نخستین پاسخ نظامی گستردهای بهشمار میرود که درگیری را به شکل مستقیم آن بازمیگرداند و نشان میدهد عربستان سعودی برای اثبات توان بازدارندگی خود، تصمیم به ازسرگیری تشدید تنش علیه «حوثیها» گرفته است.
نبرد درهمشکستن ارادهها
عدنان الجبرنی، پژوهشگر متخصص در امور گروه «حوثی»، معتقد است ارزش واقعی تحولات اخیر در ناکام گذاشتن تلاش این گروه برای تحمیل یک واقعیت جدید نهفته است.
الجبرنی توضیح میدهد که «حوثیها» با اعتمادبهنفسی بیش از حد حرکت کردند، با این تصور که طرفهای دیگر به محکومیت سیاسی بسنده خواهند کرد و در میدان دست به اقدام عملی نخواهند زد.
الجبرنی تأکید میکند که پافشاری بر خط «صنعا – تهران» ثابت میکند هدف «حوثی» فراتر از بُعد انسانی و خدمترسانی به مسافران یمنی است؛ مسافرانی که دولت برای آنها از طریق خطوط هوایی ملی جایگزین فراهم کرده است. این هدف در واقع بهسوی تحمیل یک واقعیت سیاسی منطقهای میرود.
این پژوهشگر یمنی همچنین اشاره میکند که آنچه در ادامه رخ خواهد داد، کاملاً به میزان تداوم این موضع قاطع دولت و توان آن در جلوگیری از هرگونه نقض احتمالی از سوی «حوثیها» بستگی دارد.
محاسبات عربستان سعودی و امنیت دریای سرخ
این تشدید تنش از جغرافیای یمن فراتر میرود و مستقیماً امنیت راهبردی پادشاهی عربستان سعودی را تحت تأثیر قرار میدهد. در همین چارچوب، عبدالسلام القیسی، روزنامهنگار، این تحولات را به راهبرد عربستان سعودی پیوند میزند؛ راهبردی که در دوره اخیر بر تأمین امنیت دریای سرخ و بندر ینبع بهعنوان جایگزینهای حیاتی در سایه تهدید متوجه تنگه هرمز متمرکز بوده است.
القیسی میگوید باقی ماندن ساحل غربی یمن تحت نفوذ گروه «حوثی»، به ایران اهرم فشاری قدرتمند بر خطوط کشتیرانی بینالمللی و تأمین انرژی عربستان سعودی میدهد.
از اینرو، هرگونه برهم خوردن ثبات در یمن، تهدیدی مستقیم برای پروژههای بزرگ اقتصادی و راهبردی است که ریاض در پی حفاظت از آنهاست؛ موضوعی که توجه ویژه به جلوگیری از دستیابی «حوثیها» به گذرگاههای هوایی یا دریایی خارج از نظارت را توضیح میدهد.
پیامهای بینالمللی و ادبیات تازه دولت
در عرصه دیپلماتیک، دولت یمن بهسوی تشدید لحن خود حرکت کرده و از جامعه جهانی خواسته است از بیانیههای محکومیت فراتر برود و به گامهای بازدارنده عملی و اجرای قطعنامههای شورای امنیت، بهویژه قطعنامههای 2140 و 2216، برای متوقف کردن جریان سلاح و کارشناسان ایرانی روی آورد.
شورای رهبری همچنین از ائتلاف عربی خواست به حمایت نظامی خود ادامه دهد و تأکید کرد که دولت برای همه احتمالات آمادگی دارد.
این تحرک همزمان با موضعی قاطع از سوی کشورهای خلیج فارس بود که امنیت پادشاهی را با امنیت کل منظومه خلیجی گره میزند. همزمان، ملاحظات بینالمللی نیز با گزارشهای رسانههای آمریکایی وارد صحنه شد؛ گزارشهایی که از چراغ سبز دولت دونالد ترامپ برای حمایت از عملیات نظامی ویژه عربستان سعودی علیه «حوثیها» خبر میداد؛ امری که به این صحنه شتابی بینالمللی میبخشد و فرضیه حرکت بهسوی سختگیری بیشتر را تقویت میکند.
خالد عبد الهادی، روزنامهنگار، اشاره میکند که جلوگیری از فرود هواپیمای ایرانی، هرچند گامی نخست بهشمار میرود، اما نشان میدهد دولت از اراده سیاسی لازم برای حفاظت از حاکمیت، با استفاده از ابزارهای حقوقی و نظامی، برخوردار است.
این روزنامهنگار یمنی معتقد است جلوگیری از فرود هواپیمای ایرانی، هرچند «نیمگام» باشد، از آغاز رویکردی متفاوت در نحوه برخورد نهادهای دولتی با مسئله حاکمیت پرده برمیدارد.
معن دماج، نویسنده، نیز با او همنظر است و مشارکت دادن توانمندیهای یمنی در مدیریت بحران را نشانهای از تمایل واقعی برای بازپسگیری ابتکار عمل میداند و خواستار تکمیل انتقال کامل مقرهای هوانوردی غیرنظامی به پایتخت موقت، عدن، برای تثبیت این واقعیت جدید شده است.
مختصات مرحله پیشرو
بحران یمن اکنون ابعاد پیچیدهتری به خود گرفته و از وضعیت رکودی که در دوره گذشته حاکم بود، خارج شده است.
دولت قانونی امروز میکوشد حضور خود را بهعنوان تنها مرجع دارای اختیار برای اداره کشور تثبیت کند، در حالی که «حوثیها» برای حفظ امتیازها و گذرگاههای باز خود با متحدان منطقهایشان میجنگند.
این رشتههای داخلی با منافع بزرگ بینالمللی نیز درهم تنیده شدهاند؛ منافعی که به امنیت کشتیرانی و شریان اقتصاد جهانی در دریای سرخ و بابالمندب مربوط میشود.
از همین رو، اهمیت آنچه در روزهای گذشته رخ داد، در این است که خطوط تماس سیاسی و نظامی را از نو ترسیم کرد و راه را بهسوی مرحلهای تازه گشود؛ مرحلهای که ممکن است مسیر تحولات در آن به سود دولت یمن تغییر کند و به پایان دادن به کودتای «حوثی» مورد حمایت ایران بینجامد.
- پس از ازسرگیری درگیریهای نظامی؛ ترامپ ایران را به «ضربهای سخت» تهدید کرد
- تحقیقی درباره گنجهای دفنشده داعش؛ این گروه میلیونها دلار و طلا را کجا پنهان کرد؟
- هشدار رئیس قوه قضائیه نسبت به «آشوب»؛ تلاش حاکمیت برای مهار موج احتمالی اعتراضات معیشتی
- دبیرکل حزب دموکرات کوردستان ایران، در گفتگوی اختصاصی با «حلنت»: با تمرکزگرایان ائتلاف نمیکنیم، سنگبنای ایران دموکراتیک باید پیش از سقوط رژیم گذاشته شود
- جهش تجارت ترکیه با اعضای سازمان کشورهای ترک
