استقبال کمسابقه دونالد ترامپ از شی جینپینگ، رئیسجمهوری چین، در پایگاه هوایی «اندروز» و کاخ سفید، نگاه محافل بینالمللی و منطقهای را به سمت پیامدهای این دیدار تاریخی معطوف کرده است. این سفر که نخستین حضور رسمی رهبر چین در پایتخت آمریکا طی بیش از یک دهه اخیر به شمار میرود، در شرایطی انجام میشود که معادلات امنیت بینالملل، بهویژه مناقشات خاورمیانه و تنشهای پیرامون جنگ ایران، به یکی از محورهای تعیینکننده در روابط قدرتهای بزرگ تبدیل شده است. فراتر از تشریفات پر زرقوبرق نظامی، پیامهای آشکار و نهانی که در مذاکرات واشنگتن ردوبدل میشود، بر مناسبات راهبردی ایران، نحوه مواجهه با تحریمها و آینده بحران جاری در منطقه تأثیری مستقیم دارد.
میان مصالحه تاکتیکی و رقابت راهبردی
رئیسجمهوری چین در سخنان خود در بدو ورود به واشنگتن بر رویکرد سنتی پکن مبنی بر «پرهیز از تقابل و ارتقای همکاری» تأکید کرد و یادآور شد که «بدون همکاری چین و آمریکا، حل بسیاری از مشکلات جهان دشوار خواهد بود». شی جینپینگ تلاش کرد تا روابط دو کشور را در چارچوب یک «رقابت سالم» تعریف کند؛ رقابتی که باید از تبدیل شدن به تقابل علنی پرهیز داشته باشد. از سوی دیگر، دونالد ترامپ با مانور بر روابط شخصی مناسب با همتای چینی خود، دستور کار این دور از گفتوگوها را طیفی از مباحث فوری، از جمله تعرفههای تجاری، هوش مصنوعی (که ترامپ از آن تحت عنوان «ابرهوش» یاد کرد) و تحولات امنیتی خاورمیانه و ایران تعریف کرده است.
با این حال، توافق سریع دو طرف بر سر تمدید دوماهه آتشبس تجاری تا ۱۰ ژانویه، بهروشنی حاکی از آن است که واشنگتن و پکن ترجیح میدهند اختلافات ساختاری خود را به شکل مقطعی مدیریت کنند. در حالی که چین خواهان تضمینهای بلندمدتتری در حوزه تجارت و دسترسی به فناوریهای نوین است، دولت آمریکا با تعیین ضربالاجلهای کوتاهمدت تلاش میکند از تمامی کارتهای بازی ژئوپلیتیک خود، از جمله مسئله تایوان و صادرات تسلیحاتی، به عنوان ابزار چانهزنی بهره ببرد.
پرونده ایران؛ ابزار فشار یا کارت معامله؟
یکی از حساسترین فرازهای مذاکرات واشنگتن، گنجانده شدن موضوع ایران در دستور کار رسمی دو رهبر است. ترامپ پیش از آغاز این دور از گفتوگوها رسماً اظهار داشت که درباره مسئله ایران و درگیریهای منطقهای با شی جینپینگ مذاکره خواهد کرد. همچنین اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، اظهار کرد که واشنگتن کانالهای مالی و اقتصادی چین با تهران را پیگیری میکند.
از نگاه واشنگتن، چین با اتکا به واردات بخش عمده نفت صادراتی ایران و داشتن کانالهای گسترده تجاری، اهرم قابل توجهی برای اثرگذاری بر محاسبات تهران در اختیار دارد. مقامات آمریکایی انتظار دارند پکن برای کاهش هزینههای تنش در آبراههای تجاری بینالمللی مانند تنگه هرمز و بابالمندب، تهران را به سمت پذیرش الگوهای حلوفصل دیپلماتیک یا مهار عملیاتهای منطقهای هدایت کند. به این موارد باید مطالبات محافل کنگره آمریکا از پکن مبنی بر کنترل زنجیره تأمین قطعات دارای کاربرد دوگانه و فناوریهای مرتبط با صنایع موشکی و پهپادی را نیز اضافه کرد.
با این حال، واقعیتهای موجود حاکی از پیچیدگی این مبادله است. چین نفت ایران را با تخفیفهای مناسب خریداری میکند و از این مسیر، بخشی از امنیت انرژی خود را در چارچوب سیاستی مستقل از فشارهای مالی غرب تأمین مینماید. از این رو، هرگونه عقبنشینی آشکار پکن از روابط اقتصادی با ایران مستلزم دریافت امتیازات ملموس از واشنگتن در پروندههای حیاتیتری چون فناوریهای پیشرفته، تعرفهها و مسئله تایوان خواهد بود؛ معاملهای که تحقق آن در شرایط کنونی چندان ساده نیست.
بازتاب نشست در داخل ایران؛ میان «امید به تنشزدایی» و «هشدار نسبت به بدهبستان»
در داخل ایران، خبرگزاریهای رسمی و نیمهرسمی نظیر «ایرنا»، «تسنیم» و «ایسنا» این رویداد را با رویکردی چندلایه پوشش دادند. رسانههای داخلی از یک سو سخنان شی جینپینگ مبنی بر شکستناپذیری منافع متقابل و انتقاد تلویحی از تحریمهای یکجانبه را برجسته کردند، اما از سوی دیگر، بخشهای تحلیلی این رسانهها با احتیاط به پیامدهای ملموس نشست واشنگتن نگریستهاند.
خبرگزاری تسنیم در پوشش تحلیلی خود به نقش چین به عنوان «بنبست ساختاری تحریمهای نفتی آمریکا» اشاره کرده و بر این نکته تأکید داشت که پکن همواره در برابر زیادهخواهیهای واشنگتن مقاومت کرده است. همزمان، تحلیلگران در داخل کشور به این واقعیت اذعان دارند که در منطق سیاست خارجی پکن، اقتصاد و ثبات ژئوپلیتیک بر هر تعهد ایدئولوژیکی اولویت دارد.
از منظر ناظران سیاسی در تهران، نگاه مطلقگرایانه به چین به عنوان یک «متحد استراتژیک تغییرناپذیر» با واقعیتهای روابط بینالملل همخوانی ندارد. چین اگرچه از درگیر شدن آمریکا در بحرانهای خاورمیانه برای تثبیت هژمونی خود در آسیا بهره میبرد، اما در صورت افزایش تصاعدی ریسکهای اقتصادی یا به خطر افتادن منافع حیاتیاش در تجارت با غرب و حوزه خلیج فارس، ممکن است سطح همکاریهای خود با ایران را تعدیل کند. به همین دلیل، محافل کارشناسی در داخل کشور پیوسته هشدار دادهاند که تهران نباید اجازه دهد کارت ایران در تالارهای کاخ سفید و در چارچوب امتیازگیریهای واشنگتن و پکن بر سر پروندههایی چون تایوان هزینه شود.
لزوم دیپلماسی مستقل و چندوجهی
سفر شی جینپینگ به واشنگتن و نوع استقبال ترامپ از او نشان داد که دو قدرت بزرگ اقتصادی جهان، علیرغم لفاظیهای تند و تعارضات بنیادین در نظام بینالملل، همواره کانالهای بدهبستان عملگرایانه را باز نگه میدارند. قرار گرفتن نام ایران بر میز مذاکرات پکن و واشنگتن نشانهای هشداردهنده برای دستگاه دیپلماسی کشور است.
این رویداد بار دیگر ضرورت پرهیز از تکیه یکجانبه بر بلوکهای شرقی را به نمایش گذاشت. منافع ملی ایران ایجاب میکند تا تهران با ارزیابی دقیق بدهبستانهای احتمالی میان ترامپ و شی، فعالانه به ابتکارات منطقهای و دیپلماتیک روی آورد تا مانع از آن شود که پایانبندی بحرانهای امنیتی منطقه بر اساس توافقهای پشتپرده سایر بازیگران رقم بخورد. پکن نشان داده است که در نهایت، در چارچوب منافع امنیتی و اقتصادی خود گام برمیدارد؛ درسی که ایجاب میکند ایران بیش از پیش به تقویت بازدارندگی داخلی و تنوعبخشی به سیاست خارجی خود بیندیشد.
- همهپرسی ۲۰۱۷ کردستان در نهمین سالروز؛ از یک قرن ستم ساختاری تا مقاومت در برابر جبر ژئوپلیتیک
- مطالبه ۸۰ کشور برای بازگشایی فوری تنگه هرمز؛ از انتقاد رسانههای تهران تا طرح ۷ روزه دیپلماسی مشروط
- دیپلماسی اضطرار و پارادوکس قدرت؛ بازخوانی پیامهای مصاحبه پزشکیان با فاکسنیوز در میانه شکافهای داخلی
- اعتراف به قطع درآمدهای نفتی و بنبست ارزی؛ پیامدهای ویرانگر جنگ و محاصره دریایی بر اقتصاد ایران
- مذاکرات فشرده در نیویورک برای توافق مرحلهای؛ استیصال تهران در برابر محاصره اقتصادی خردکننده واشینگتن
