با وجود فراخوانهای مداوم از سوی سازمانهای محیط زیستی، دولتهای دوستدار محیط زیست و فعالان این حوزه درباره ضرورت کاهش آلودگی محیط زیست و فاصله گرفتن از روشهای ابتدایی در استفاده از انرژی در کارخانههای بزرگ، بهویژه زغالسنگ که هنگام سوختن گاز دیاکسید کربنِ زیانبار برای سلامت تولید میکند، و با توجه به اینکه مشکل انتشار گاز دیاکسید کربن یکی از بزرگترین مشکلات محیط زیستی پیش روی کره زمین به شمار میرود، چنین فراخوانهایی از سوی کشورهای بزرگ اقتصادی که در کارخانههای خود بهطور گسترده و در مقادیر بالا به انرژی فسیلی متکی هستند، گوش شنوایی نیافته است؛ در رأس آنها چین قرار دارد که به تعهدات خود درباره کاهش استفاده از سوختهای فسیلی، بهویژه زغالسنگ، پایبند نبوده است.
چین بیشترین سهم را در تأمین مالی پروژههای زغالسنگ دارد، بهطوری که 76 درصد از تأمین مالی این بخش را بر عهده دارد؛ یعنی بهلحاظ عددی حدود 93 میلیارد دلار از سوی دومین اقتصاد بزرگ جهان در سال گذشته. همچنین حجم تأمین مالی بانکی هدایتشده به استخراج زغالسنگ، که آلایندهترین فعالیت برای محیط زیست بهشمار میرود، همچنان در سطوح بالا قرار دارد؛ بنا بر گزارشی که پژوهشگران «بلومبرگ انایاف» منتشر کردهاند.
در عمل، چین از بزرگترین کشورهای جهان از نظر انتشار دیاکسید کربن است؛ بهطوری که سالانه 12.7 میلیارد تُن متریک انتشار تولید میکند. شایان ذکر است که از سال 1850 تاکنون، چین 284 میلیارد تُن دیاکسید کربن منتشر کرده است.
خطر آلودگی از چین میآید؟
آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی کرده بود که تقاضا برای زغالسنگ در سال 2023 به میزان 4.1 درصد افزایش یابد و برای نخستین بار از مرز 5.8 میلیارد تُن عبور کند. این آژانس اشاره کرده است که در زمینه تحولات انرژی بهطور کلی، تفاوتهای بزرگی میان کشورهای صنعتی و نوظهور وجود دارد، و احتمال میرود در ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا کاهش بیسابقهای در حدود 20 درصد رخ دهد؛ اما تقاضا در اقتصادهای نوظهور و در حال توسعه همچنان بسیار قوی است، و این آژانس افزایش 5 درصدی استفاده از زغالسنگ در چین را محتمل دانسته است.
افزایش تقاضا برای استفاده از زغالسنگ در کشورهای در حال توسعه، به دلیل نیاز مبرم به تولید برق بیشتر است، با وجود کاهش مورد انتظار در استفاده از زغالسنگ؛ اما کارشناسان معتقدند که مصرف زغالسنگ تا سال 2026 همچنان بالاتر از 8 میلیارد تُن در سال خواهد ماند؛ بنا بر اعلام آژانس بینالمللی انرژی.
در این زمینه، اقبال لطیف، کارشناس حوزه محیط زیست، در گفتوگو با «الحل نت» تأکید میکند که یکی از مهمترین دلایل گرمایش جهانی، استفاده از زغالسنگ بهعنوان سوخت برای تولید انرژی است؛ زیرا سوختن آن دیاکسید کربن، دیاکسید گوگرد و دیاکسید نیتروژن تولید میکند. او توضیح داد که دیاکسید کربن مسئول اصلی گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی است، امری که باعث افزایش دما و بالا رفتن دمای آبهای سطحی در رودخانهها و نیز آبهای زیرزمینی میشود و این نیز به نوبه خود به ذوب شدن یخها میانجامد، که در نتیجه موجب برهم خوردن تعادل حرارتی در سیاره زمین میشود.
استفاده از انرژی غیرپاک باعث میشود میزان بارش باران میان مناطق مختلف متفاوت باشد؛ بهگونهای که منطقهای دچار خشکسالی شدید و کمبود بارش میشود و مناطق دیگری شاهد سیلاب و بارشهای سنگین هستند. همچنین گرمایش جهانی موجب تخریب خاک میشود که این امر بازتابی منفی بر سلامت عمومی انسان دارد و نیز به از میان رفتن تنوع زیستی و ناکامی در جوانهزنی بذرها منجر میشود؛ به گفته لطیف.
نبود جایگزینها و افزایش تولید
در 17 سپتامبر 2023، دادههای رسمی چین از حجم تولید زغالسنگ خام این کشور پرده برداشت که در هشت ماه نخست سال 2023 به 3.05 میلیارد تُن رسید؛ افزایشی 3.4 درصدی در مقیاس سالانه. همچنین دادههای رسمی منتشرشده از سوی اداره ملی آمار، به نقل از خبرگزاری چینی «شینهوا»، نشان داد که تولید زغالسنگ خام چین در اوت/ آگوست گذشته با رشد 2 درصدی در مقیاس سالانه به 380 میلیون تُن رسیده است، و بیان کرد که رشد تولید زغالسنگ چین 1.9 واحد درصد بیشتر از رقم مشابه در ماه ژوئیه گذشته بوده است.
چین در ماه اوت/ آگوست 2023، 44.33 میلیون تُن زغالسنگ وارد کرده بود که نسبت به مدت مشابه سال 2022، 50.5 درصد افزایش نشان میدهد، در حالی که رشد واردات زغالسنگ خام 16.7 واحد درصد کمتر از رقم مشابه در ماه ژوئیه 2023 بود؛ بنا بر اعلام خبرگزاری چینی «شینهوا».
اقبال لطیف، کارشناس محیط زیست، بر این باور است که کشورهایی مانند چین و هند و دیگر کشورهایی که کارخانههای بزرگ و صنایع عظیم دارند، به استفاده از زغالسنگ متکی هستند؛ زیرا جایگزین دیگری برای زغالسنگ ندارند، و ممکن است جایگزین وجود داشته باشد اما کافی نباشد یا پرهزینه باشد؛ امری که این کشورها و در رأس آنها چین را به استفاده از مقادیر زیاد زغالسنگ برای پوشش کمبودهایشان سوق میدهد.
به گفته اقبال لطیف، چین در آینده نزدیک امکان کافی برای توسعه سامانه تولید انرژی بهگونهای که دوستدار محیط زیست باشد، مانند انرژی خورشیدی و دیگر منابع انرژی پاک، ندارد؛ زیرا این امر به زمان طولانیتر و هزینههای بالا نیاز دارد، و این یعنی ادامه استفاده از زغالسنگ و در نتیجه وخیمتر شدن وضعیت محیط زیست در سراسر جهان.
آیا چین به تعهدات محیط زیستی خود پایبند میماند؟
توانایی چین برای دستیابی به بهبود سالانه 4 درصدی در کارایی استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، برای بسیاری همچنان محل تردید است؛ بهویژه با توجه به کندی اخیر اقتصاد چین که به عدم قطعیت درباره تداوم بهبود کارایی استفاده از انرژی منجر میشود. همچنین بوروکراسی چین نشاندهنده تردید در پذیرش مسئولیت تعهداتی است که به آنها عمل نشده است.
سعدیه الصالحی، فعال حوزه محیط زیست، در گفتوگو با «الحل نت» میگوید که با وجود وعدههای مکرر پکن برای تلاش در جهت کاهش انتشارهای کربنی و دیگر گازها مانند متان، چین در نهایت به اجرای این وعدهها پایبند نمیماند. او عدم پایبندی چین به تعهداتش را به چند دلیل نسبت میدهد که مهمترین آنها رقابت اقتصادی و اتکا به سوختهای فسیلی شامل نفت، زغالسنگ و گاز است. او همچنین معتقد است پیچیدگیهای سیاسیای وجود دارد که «حزب کمونیست» حاکم در چین از آنها هراس دارد، و مهمترینشان رویارویی با شرکتهای بزرگ و افزایش نرخ بیکاری است.
در میانه ماه نوامبر گذشته و پیش از برگزاری کنفرانس طرفها «COP28» در دبی، واشنگتن و پکن اعلام کردند که برای تشدید کار مشترک در رسیدگی به تغییرات اقلیمی به توافقی دست یافتهاند؛ اقدامی در راستای احیای همکاری میان دو طرف. این توافق دوجانبه پس از آن حاصل شد که مذاکرهکنندگان به یک توافق چارچوبی برای ایجاد صندوقی دست یافتند که به کشورهایی که بیش از دیگران در معرض پیامدهای تغییرات اقلیمی هستند کمک میکند تا با خسارتها و زیانهای ناشی از تغییرات اقلیمی که هرچه افراطیتر میشود، مقابله کنند.
بندهای این توافق از سوی وزارت انرژی آمریکا و وزارت محیط زیست چین اعلام شد و دو کشور، بنا بر بیانیهای مشترک، از تلاشهای بینالمللی برای سه برابر کردن ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر تا سال 2030 و تسریع توسعه داخلی انرژی سبز برای جایگزینی انرژی زغالسنگ و گاز حمایت خواهند کرد. این توافق همچنین شامل تقویت همکاری برای کاهش انتشارها مانند انتشار اکسید نیتروژن و متان است که از جمله گازهای عامل گرمایش جهانی به شمار میروند؛ طبق آنچه خبرگزاری «بلومبرگ» گزارش داده است.
پکن و تردیدها درباره آمار تولید زغالسنگ
با وجود اعلام آژانس بینالمللی انرژی درباره میزان استفاده چین از زغالسنگ، بسیاری از ناظران و علاقهمندان حوزه محیط زیست در این رقم تردید دارند؛ زیرا دولت پکن در پنهان کردن دادهها مهارت دارد و برای سرپوش گذاشتن بر واقعیتها تلاش میکند، همانگونه که در پنهانسازی دادهها و اطلاعات مربوط به منشأ شیوع همهگیری «کرونا» رخ داد.
در این چارچوب، اقبال لطیف معتقد است که میزان استفاده چین از زغالسنگ بسیار بیشتر از رقمی است که آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده است؛ زیرا چین صنایع خود را گسترش داده، بهویژه آن دسته از صنایعی را که خود پکن از آنها حمایت کرده یا در کشورهای دیگر در آنها سرمایهگذاری کرده است. در نتیجه این صنایع به نام آن کشورها ثبت میشوند اما در عمل تابع چین هستند. از اینرو، جامعه بینالمللی باید بر چین فشار وارد کند تا آن را وادار به کاهش اتکا به زغالسنگ در مسئله تولید انرژی کند، و نیز از آن بخواهد به کشورهایی که در نتیجه استفاده چین از زغالسنگ از گرمایش جهانی آسیب دیدهاند، غرامت بپردازد.
از سوی دیگر، سعدیه الصالحی، فعال محیط زیست، بر این باور است که چندین ابزار برای فشار بر کشورهایی که به سوختهای فسیلی مانند زغالسنگ و نفت متکی هستند وجود دارد؛ از جمله کنفرانسهای اقلیمی که هر سال برگزار میشود و بر ضرورت کاهش انتشارهای کربنی تأکید میکند. او بر لزوم ایجاد توازن میان نیازهای تأمین منابع انرژی در نتیجه افزایش جمعیت و الزامات بینالمللی برای محدود کردن آثار ناشی از تغییرات اقلیمی تأکید کرد، چرا که گذار به انرژی پاک به زمان نیاز دارد و این گذار را نمیتوان یکشبه به انجام رساند.
افزایش استفاده از زغالسنگ در چین بازتابدهنده چالشهای بزرگی است، زیرا مشکلات محیط زیستی فراوانی ایجاد میکند؛ با این حال، الصالحی معتقد است که امیدی برای غلبه بر این مشکلات وجود دارد، از طریق ترغیب چین به گذار عادلانه و کارآمد به سوی استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، و تلاش پیگیرانه برای تقویت سرمایهگذاری در فناوریهای پاک و دوستدار محیط زیست.
بهطور کلی، جهان با چالشهای بزرگ محیط زیستی روبهرو است که مهمترین آنها گرمایش جهانی، خشکسالی، سیلابها، آتشسوزی جنگلها و از میان رفتن تنوع زیستی موجودات زنده و جز اینهاست. با وجود همه اینها، چین همچنان به استفاده از زغالسنگ ادامه میدهد که به افزایش انتشارهای کربنی منجر میشود، در حالی که امیدها همچنان به جامعه بینالمللی دوخته شده است تا از طریق فشار بر دولت چین، تولید زغالسنگ را محدود کند، افزون بر پایبندی کشورها به دستاوردهای کنفرانس اقلیمی «COP 28». اما آیا پکن پاسخ خواهد داد؟ این چیزی است که زمان آن را مشخص خواهد کرد.
