افزایش ناگهانی قیمت انواع کاغذ و مقوا به دلیل اختلال در فرایند ثبت سفارش و واردات، برنامه‌ریزی در حوزه‌های راهبردی نشر، مطبوعات و بسته‌بندی را با چالشی بی‌سابقه مواجه کرده است.
در حالی که اقتصاد کشور همچنان با چالش‌های حوزه ارز و موانع وارداتی دست‌وپنجه نرم می‌کند، گزارش‌های میدانی از بازار کاغذ و مقوا حاکی از جهش ناگهانی و نگران‌کننده قیمت‌هاست. حمید نیکدل، رئیس اتحادیه صنف فروشندگان کاغذ و مقوا تهران، با تبیین وضعیت بحرانی بازار اعلام کرد که قیمت انواع کاغذ و مقوا از اوایل مه ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵) تاکنون، به دلیل مشکلات ریشه‌ای در روند واردات و کندی در ثبت سفارش‌ها، با جهشی بین ۵۰ تا ۶۰ درصد روبه‌رو شده است.
حمید نیکدل در گفت‌وگو با رسانه‌ها با تأکید بر اینکه پیش‌بینی دقیق آینده بازار در شرایط فعلی امکان‌پذیر نیست، اظهار داشت: «تأمین ۸۰ درصد محصولات سلولزی در ایران به واردات وابسته است و هرگونه اختلال در زنجیره تأمین، به سرعت اثر خود را در عرضه و قیمت نهایی نشان می‌دهد.» این نوسانات در حالی رخ می‌دهد که با وجود شعارهای خودکفایی، وابستگی ۷۵ تا ۸۰ درصدی به واردات پالپ و کاغذ در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ همچنان پابرجا مانده و عدم تخصیص به‌موقع ارز، این بحران را تشدید کرده است.
بحران در صنعت نشر؛ فلج شدن برنامه‌ریزی و گرانی اجتناب‌ناپذیر کتاب
صنعت نشر و انتشار کتاب به عنوان یکی از بخش‌های زیربنایی فرهنگ، نخستین موج آسیب را از این نوسانات دریافت کرده است. افزایش هزینه‌های تولید نه‌تنها قدرت مانور ناشران را محدود کرده، بلکه امکان هرگونه برنامه‌ریزی بلندمدت را از میان برده است. رضا عبداللهی، مدیر انتشارات سدید، در ۲۰ می ۲۰۲۶ (۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵) با انتقاد از بی‌ثباتی موجود تصریح کرد: «عدم قطعیت در قیمت‌ها، ریسک تولید را به شدت افزایش داده است؛ به طوری که نمی‌توان برای شش ماه آینده برنامه چاپ مدونی داشت.»
به گفته مدیر انتشارات سدید، کتابی که با بهای مصوب ۱۰۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده بود، تحت تأثیر قیمت‌های جدید کاغذ باید با بهایی معادل ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار تومان عرضه شود. این مسئله به معنای ریزش مخاطب، کاهش فروش و در نهایت کند شدن چرخه تولید فرهنگی است. گزارش‌های رسمی نیز مؤید آن است که بسیاری از ناشران برای جلوگیری از توقف تولید، به خرید نقدی کاغذ از بازار آزاد روی آورده‌اند که این امر نقدینگی آن‌ها را به‌شدت تحت فشار قرار داده و منجر به کاهش محسوس تیراژ کتاب‌ها شده است.
تنگنای مطبوعات؛ کاغذ در جایگاه یک کالای راهبردی
نشریات روزانه، هفته‌نامه‌ها و مجلات که حیاتشان به کاغذ تحریر وابسته است، در وضعیت هشدار قرار گرفته‌اند. فعالان رسانه‌ای معتقدند کاغذ یک کالای راهبردی در حوزه فرهنگ است و هرگونه جهش قیمتی در آن، مستقیماً تنوع رسانه‌ای و حق دسترسی عمومی به اطلاعات را با تهدید مواجه می‌کند. با توجه به سهم عمده کاغذ در هزینه‌های تمام‌شده مطبوعات، تداوم نرخ‌های فعلی می‌تواند منجر به کاهش صفحات، افزایش قیمت تک‌نسخه یا حتی توقف انتشار بسیاری از نشریات مستقل و کوچک شود.
صنعت بسته‌بندی؛ تسری تورم به کالاهای اساسی و مصرفی
دامنه بحران کاغذ تنها به حوزه فرهنگ محدود نمی‌شود؛ صنعت بسته‌بندی نیز به عنوان یکی از موتورهای محرک تولید، از این وضعیت متأثر شده است. بابک عابدین، رئیس هیئت مدیره اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان صنعت چاپ و بسته‌بندی ایران، با اشاره به ماهیت راهبردی کاغذ و مقوا در زنجیره تأمین کالا، توضیح داد که حدود ۷۰ درصد هزینه یک کالای بسته‌بندی مربوط به مواد اولیه سلولزی است.
بر اساس تحلیل‌های کارشناسی، در موج‌های قبلی افزایش قیمت، رشد ۳۰ درصدی بهای کاغذ منجر به افزایش ۱۰ درصدی قیمت تمام‌شده محصولات می‌شد؛ اکنون با جهش ۶۰ درصدی در اردیبهشت ۱۴۰۵، انتظار می‌رود تورم سنگینی بر صنایع غذایی، دارویی و صادراتی تحمیل شود. بابک عابدین همچنین هشدار داد که تولیدات داخلی از نظر کیفی هنوز توان رقابت با نمونه‌های وارداتی برای مصارف خاص بسته‌بندی را ندارند و وابستگی به واردات همچنان پاشنه آشیل این صنعت است.
چشم‌انداز بازار و ضرورت مداخله سیاست‌گذار
در حالی که گزارش‌هایی از احتمال احتکار و سوءاستفاده‌های سودجویانه در بازار به گوش می‌رسد، کارشناسان اقتصادی بر این باورند که بدون اتخاذ سیاست‌های راهبردی و پایدار، نظیر تخصیص ارز ترجیحی هدفمند و تسهیل فرایندهای گمرکی، این بحران به صورت تناوبی تکرار خواهد شد.
وضعیت فعلی در اردیبهشت ۱۴۰۵ نشان‌دهنده یک زنگ خطر جدی برای ارکان فرهنگی و اقتصادی کشور است. ناشران، چاپخانه‌داران و فعالان حوزه بسته‌بندی انتظار دارند دولت با تدابیر فوری و میان‌مدت، از تبدیل شدن این نوسانات به یک رکود عمیق و دائمی در صنعت سلولزی جلوگیری کند.
