تریبون هشتادویکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد بار دیگر به صحنه رویارویی مستقیم و تمامعیار واشنگتن و تهران بدل شد. سخنرانیهای دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، و مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی ایران، بیش از آنکه نشانهای از گشایش دیپلماتیک باشد، آشکارکننده شکاف عمیق ساختاری، تعارض در تعریف امنیت و تقابل دو رویکرد بنیادین در عرصه روابط بینالملل بود: رویکرد آمریکایی مبتنی بر تحمیل اراده از موضع هژمونیک و قدرت نظامی، در برابر رویکرد ایران که بر بازدارندگی نامتقارن، نفی یکجانبهگرایی و تداوم استقلال راهبردی تأکید دارد.
موازنه تهدید و منطق بازدارندگی
دونالد ترامپ در سخنرانی خود با اتکا به مفهوم «صلح از طریق قدرت»، رویکرد دولت خود را بازتاب داد. او با تروریستی توصیف کردن جمهوری اسلامی، به اقدامات نظامی گذشته از جمله عملیاتهای موسوم به «چکش نیمهشب» و «خشم حماسی» اشاره کرد و اظهار داشت که توانمندیهای دریایی و زیرساختهای نظامی و دفاعی ایران به شدت مهار شده است. ترامپ با لحنی تهدیدآمیز این دوراهی را پیش روی تهران قرار داد: یا تن دادن به یک توافق فراگیر پس از انتخابات میاندورهای آمریکا، یا مواجهه با خطر نابودی کامل ساختار حاکمیتی. رئیسجمهور آمریکا همچنین اظهار کرد که هدف غایی او ممانعت قطعی از دستیابی ایران به سلاح هستهای و قطع نفوذ منطقهای آن است.
ترامپ: یا تن دادن به یک توافق فراگیر پس از انتخابات میاندورهای آمریکا، یا مواجهه با خطر نابودی کامل ساختار حاکمیتی
پزشکیان: برای دفاع از خود از جنگ نمیترسیم و برای صلح از مذاکره نمیگریزیم
در سوی مقابل، مسعود پزشکیان در نطقی که توسط خبرگزاری دولتی ایران (ایرنا) منتشر شد، با محوریت گزاره «برای دفاع از خود از جنگ نمیترسیم و برای صلح از مذاکره نمیگریزیم»، به اظهارات همتای آمریکایی خود پاسخ داد. پزشکیان با رد اتهام تروریسم، این مفهوم را برساخته قدرتهای غربی دانست و با برشمردن وقایعی نظیر حملات به زیرساختهای غیرنظامی و هدف قرار گرفتن شهرهایی چون میناب و لامرد، تأکید کرد که ایران در جایگاه قربانی تروریسم و تهاجم نظامی قرار دارد. رئیسجمهور ایران تصریح کرد که قدرت نظامی جمهوری اسلامی صرفاً ماهیت تدافعی دارد، اما برای حراست از تمامیت سرزمینی خود «از هیچ بازیگری اجازه نخواهد گرفت». این سخنان به وضوح نشان داد که از منظر محاسبات استراتژیک در تهران، عقبنشینی در برابر تهدید نظامی نه به کاهش تنش، بلکه به افزایش آسیبپذیری ساختاری تعبیر میشود.
پرونده هستهای؛ حق توسعه در برابر خط قرمز عدم اشاعه
مسئله هستهای از برجستهترین نقاط اصطکاک میان دو رئیسجمهور بود. ترامپ عدم دستیابی ایران به سلاح هستهای را خط قرمز غیرقابل مذاکره واشنگتن عنوان کرد و از جامعه بینالمللی خواست تا زمان توقف کامل جاهطلبیهای هستهای و منطقهای ایران، این کشور را در انزوای کامل اقتصادی قرار دهند.
ترامپ: عدم دستیابی ایران به سلاح هستهای
پزشکیان: نه سلاح هستهای، نه محرومیت از دانش هستهای
در نقطه مقابل، پزشکیان رویکرد حاکم بر پرونده هستهای ایران را ناشی از «معیارهای دوگانه» غرب قلمداد کرد. او با تفکیک میان دستیابی به سلاح کشتار جمعی و استفاده صلحآمیز از چرخه سوخت هستهای اظهار داشت: «نه سلاح هستهای، نه محرومیت از دانش هستهای». رئیسجمهور ایران با طرح این پرسش انتقادی که چرا زرادخانه هستهای اعلامنشده اسرائیل در خاورمیانه معاف از بازرسیهای بینالمللی و مشمول حمایتهای مالی و نظامی است، اما برنامه تحت نظارت ایران زیر شدیدترین تحریمها و ضربات نظامی قرار میگیرد، اعتبار سازوکارهای نظارتی بینالمللی نظیر پیمان منع گسترش (NPT) را به چالش کشید. وی یادآور شد که بحران هستهای در میدان نبرد قابل حل نیست و یگانه مسیر پایدار، دستیابی به تفاهمی دوجانبه است که حق حاکمیتی ایران برای توسعه فناوری را تضمین کند.
ژئوپلیتیک آبراهها و امنیت منطقهای
امنیت دریانوردی در خلیج فارس و تنگه هرمز بخش دیگری از منازعه کلامی دو طرف را به خود اختصاص داد. ترامپ با استناد به تصویب قطعنامه اخیر شورای امنیت سازمان ملل در محکومیت هدف قرار گرفتن خطوط کشتیرانی، از تشدید نظارت ناوگان نیروی دریایی آمریکا و بازرسی محمولههای نفتی سخن گفت و توقیف و کنترل دهها فروند کشتی را اقدامی ضروری در جهت حفاظت از اقتصاد بینالملل معرفی کرد.
ترامپ توقیف و کنترل دهها فروند کشتی را اقدامی ضروری در جهت حفاظت از اقتصاد بینالملل معرفی کرد
پزشکیان هشدار داد که ترتیبات امنیتی یا باید فراگیر باشد و منافع همه طرفها را تأمین کند، یا فقدان آن گریبانگیر کل بازیگران خواهد شد
پزشکیان اما با نگاهی ژئوپلیتیک، امنیت کشتیرانی را غیرقابل تفکیک از امنیت کشورهای ساحلی دانست. او تصریح کرد پذیرفتنی نیست که تمام جهان از گذرگاه تنگه هرمز برای ترانزیت انرژی و انتقال تسلیحات بهرهمند شوند، اما ایران به عنوان «نگهبان تاریخی این آبراه» به بهانه تحریمها از بهرهبرداری اقتصادی و تردد آزاد محروم گردد. رئیسجمهور ایران هشدار داد که ترتیبات امنیتی یا باید فراگیر باشد و منافع همه طرفها را تأمین کند، یا فقدان آن گریبانگیر کل بازیگران خواهد شد؛ دیدگاهی که در پیام شفاف وی خلاصه شد: «یا امنیت را با یکدیگر خواهیم ساخت، یا ناامنی را با یکدیگر تحمل خواهیم کرد.»
واگرایی غزه و بحران نظم بینالملل
در پرونده غرب آسیا و بحران فلسطین نیز شکاف عمیقی میان مواضع طرفین هویدا بود. ترامپ پایان درگیریهای غزه و بازگرداندن گروگانها را ناشی از ابتکار دیپلماتیک شخص خود و طرح صلح ۲۰ مادهای مورد تایید شورای امنیت توصیف کرد و آن را سندی بر کارآمدی دیپلماسی تجاری و تحمیلی آمریکا خواند.
در برابر، پزشکیان تداوم خشونتها و بحران غزه را گواهی بر ورشکستگی سازوکارهای حقوقی و بینالمللی دانست. او بر این نکته تأکید ورزید که نادیده گرفتن حقوق بنیادین فلسطینیها و چشمپوشی از اشغالگری، صلح پایدار تولید نخواهد کرد. از دیدگاه او، مقاومت واکنش طبیعی انسان به سلب مالکیت و تهدید بقاست و تلاش برای خاموش کردن آن با ابزار نظامی و بمباران، نتیجهای جز بازتولید آن در اشکال رادیکالتر و قدرتمندتر نخواهد داشت.
چشمانداز مبهم دیپلماسی تحت فشار
مرور تطبیقی سخنان دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان نمایانگر آن است که فضای حاکم بر روابط واشنگتن و تهران در بنبستی راهبردی گرفتار آمده است. ترامپ دیپلماسی را صرفاً ابزاری فرعی برای تثبیت دستاوردهای حاصل از اعمال زور، تحریم و حملات نظامی تعریف میکند و معتقد است تهران تحت فشار فزاینده اقتصادی و تورم افسارگسیخته چارهای جز تسلیم ندارد. در طرف مقابل، پزشکیان اگرچه در سخنان خود پنجره گفتوگو را مسدود نکرد، اما چارچوب ورود به هرگونه تعامل را «نفی زبان تهدید و زور» و احترام به موازنه حقوقی خواند.
در شرایطی که کاخ سفید تداوم فشار حداکثری و اتکا به ابزارهای قهری را پیگیری میکند و تهران بازدارندگی نظامی و تابآوری اقتصادی را تنها سنگر دفاع از استقلال خود میداند، چشمانداز هرگونه توافق پایدار به شدت تیره به نظر میرسد. تقابل در نیویورک نشان داد تا زمانی که شکاف میان «منطق تحمیل» در واشنگتن و «منطق بازدارندگی متقابل» در تهران پر نشود، هرگونه مذاکره احتمالی، فراتر از آتشبسهای شکننده تاکتیکی نخواهد رفت.
- همهپرسی ۲۰۱۷ کردستان در نهمین سالروز؛ از یک قرن ستم ساختاری تا مقاومت در برابر جبر ژئوپلیتیک
- مطالبه ۸۰ کشور برای بازگشایی فوری تنگه هرمز؛ از انتقاد رسانههای تهران تا طرح ۷ روزه دیپلماسی مشروط
- دیپلماسی اضطرار و پارادوکس قدرت؛ بازخوانی پیامهای مصاحبه پزشکیان با فاکسنیوز در میانه شکافهای داخلی
- اعتراف به قطع درآمدهای نفتی و بنبست ارزی؛ پیامدهای ویرانگر جنگ و محاصره دریایی بر اقتصاد ایران
- مذاکرات فشرده در نیویورک برای توافق مرحلهای؛ استیصال تهران در برابر محاصره اقتصادی خردکننده واشینگتن
