پس از گذشت ۸۸ روز از قطع گسترده و فلجکننده دسترسی به شبکه جهانی، گزارشهای فنی و تاییدیه نهادهای نظارتی بینالمللی نشاندهنده بازگشت تدریجی اتصال اینترنت در ایران است. موسسه نتبلاکس که وضعیت آزادی اینترنت در جهان را رصد میکند، در گزارشی اعلام کرد که معیارهای زنده، بازسازی جزئی اتصال به اینترنت را پس از ۲۰۹۳ ساعت انزوای تقریباً کامل از شبکههای بینالمللی تایید میکنند. این نهاد تاکید کرد که این طولانیترین قطعی سراسری اینترنت در تاریخ مدرن است که یک ملت را برای مدتی طولانی از چرخه ارتباطات جهانی خارج کرد. با این حال، کارشناسان این موسسه ابراز تردید کردهاند که آیا این بازسازی دسترسی پایدار خواهد ماند یا بار دیگر تحت تاثیر تصمیمات امنیتی و سیاسی قرار خواهد گرفت.
در سطح داخلی، محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی اکس، این اقدام را گام نخست در راستای تحقق وعدههای انتخاباتی دولت توصیف کرد. او نوشت که پیرو ماموریت محوله از سوی رئیسجمهور، مسیر دسترسی آزاد و ضابطهمند به فضای مجازی گشوده شده است. به گفته عارف، بازگشایی اینترنت نه تنها مطالبات مردمی را محقق میکند، بلکه موانع توسعه دانشبنیان و مرجعیت علمی را که در ماههای اخیر به شدت آسیب دیده بودند، از میان برمیدارد. او بر این باور است که این اقدام نشاندهنده قدردانی از مردمی است که همواره پای کار کشور ایستادهاند.
گامهای فنی برای بازگشت به شبکه جهانی اینترنت
همزمان با این اظهارات سیاسی، خبرگزاریهای دولتی از جمله ایرنا و تسنیم از برقراری اتصال کامل در بخشهای وسیعی از زیرساختهای کشور خبر دادند. بر اساس این گزارشها، شرکت مخابرات ایران اتصال کامل اینترنت بینالملل را برای کاربران سرویسهای پهنباند ثابت از جمله فیبر نوری، VDSL و ADSL برقرار کرده است. این خبرگزاریها تاکید کردند که کاربران اکنون میتوانند بدون محدودیت به وبسایتها و خدمات بینالمللی دسترسی داشته باشند. این تغییر ناگهانی پس از ماهها سکوت و انسداد، فضای کسبوکارهای دیجیتال را که در آستانه نابودی کامل بودند، با شوک مثبتی روبهرو کرده است، هرچند سایه بیاعتمادی همچنان بر سر کاربران سنگینی میکند.
سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، جزئیات بیشتری از روند این تصمیمگیری ارائه داد. وی با اشاره به تشکیل ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی به دستور رئیسجمهور، اعلام کرد که فرایند بازگرداندن اینترنت به وضعیت قبل از دیماه ۱۴۰۴ آغاز شده است. وزیر ارتباطات توضیح داد که برای رسیدن به این نقطه، سه جلسه فشرده کارشناسی و یک جلسه رسمی راهبردی برگزار شد. در این جلسه که با حضور ۱۱ نفر از مجموع ۱۵ عضو اصلی تشکیل شد، مصوبه بازگشایی اینترنت با ۹ رای موافق در برابر ۲ رای مخالف به تصویب رسید. هاشمی این اقدام را پیامآور ثبات و اعتماد ملی دانست و تاکید کرد که دولت به دنبال پایان دادن به وضعیت فرسایشی موجود و ایجاد یک زیست دیجیتال پایدار است.
تقابل حقوقی؛ فرمان ایست دیوان عدالت اداری
اما درست در زمانی که امیدها برای بازگشت به زندگی عادی دیجیتال زنده شده بود، خبرگزاری فارس از یک مانع حقوقی بزرگ خبر داد. دیوان عدالت اداری با صدور دستوری، اجرای مصوبه ایجاد ستاد ویژه فضای مجازی را متوقف کرد. هیئت تخصصی صنایع و بازرگانی این دیوان اعلام کرد که در پی شکایات واصله، ضرورت و فوریت توقف این مصوبه احراز شده است. بر اساس این حکم، تمامی مصوبات این ستاد، از جمله دستور بازگشایی اینترنت، تا زمان رسیدگی نهایی به شکایت، غیرقابل اجرا خواهد بود. این اقدام دیوان عدالت اداری نشاندهنده شکاف عمیق میان قوای مجریه و قضاییه در برخورد با مسئله سانسور و دسترسی به اطلاعات است.
این برخورد قضایی با واکنشهای تندی در بدنه دولت و حامیان آن روبهرو شد. سید مهدی طباطبایی، از چهرههای نزدیک به دولت، در واکنش به این اقدام نوشت که رئیسجمهور به عنوان عالیترین مقام رسمی کشور پس از رهبری، سوگند یاد کرده است که از حقوق و آزادیهای ملت حمایت کند. وی هشدار داد که کسانی که درصدد تضعیف این جایگاه و ابطال دستورات اجرایی برمیآیند، در واقع در برابر قانون اساسی و اراده ملت قد علم کردهاند. این اظهارات نشاندهنده آن است که موضوع اینترنت در ایران از یک بحث فنی و اقتصادی، به یک منازعه سیاسی سطح بالا تبدیل شده است که ریشه در تفسیرهای متفاوت از حقوق شهروندی دارد.
شکاف در نگاهها و آینده مبهم کسبوکارهای دیجیتال
سخنگوی دولت نیز در واکنشی کوتاه در شبکه اجتماعی اکس، به تفاوت دیدگاهها در بزنگاههای تصمیمگیری اشاره کرد. وی تاکید کرد که روند بازگشایی اینترنت با دستور مستقیم رئیسجمهور و با هدف پاسخ به مطالبات مردم و حمایت از کسبوکارهای دیجیتال آغاز شده است. به گفته سخنگوی دولت، این مسیر انتخابی دولت چهاردهم است و علیرغم مخالفتها، دولت بر تعهد خود برای تسهیل دسترسی مردم به جهان دیجیتال پافشاری خواهد کرد. این سخنان در حالی بیان میشود که بسیاری از فعالان اقتصادی معتقدند قطعی طولانیمدت اینترنت، ضربات جبرانناپذیری به اعتماد سرمایهگذاران و ثبات بازار فناوری وارد کرده است.
تحلیل وضعیت موجود نشان میدهد که جامعه ایران درگیر یک پارادوکس بزرگ در مدیریت فضای مجازی است. از سویی، دولت با درک فشارهای اقتصادی و نارضایتیهای اجتماعی، سعی در کاهش فشار سانسور دارد و از سوی دیگر، نهادهای موازی و دستگاههای قضایی با تکیه بر مفاهیمی چون حکمرانی سایبری، در برابر هرگونه گشایش مقاومت میکنند. قطعی ۲۰۹۳ ساعته اینترنت، تنها یک اخلال در ارتباطات نبود، بلکه به معنای توقف زندگی روزمره میلیونها شهروند و نابودی هزاران شغل بود که در بستر شبکههای جهانی تعریف شده بودند. استفاده از ابزار قطع اینترنت به عنوان یک اهرم فشار، زخمی عمیق بر پیکره جامعه مدنی ایران وارد کرده است.
سایه سنگین سانسور بر سر بازگشایی نیمبند
حتی با وجود وصل شدن مجدد اینترنت، اصطلاحاتی مانند “دسترسی ضابطهمند” که در کلام مقامات دولتی تکرار میشود، نگرانیها را درباره تداوم فیلترینگ هوشمند و محدودیتهای پنهان افزایش میدهد. تجربه نشان داده است که بازگشت اینترنت لزوماً به معنای پایان سانسور نیست. ایران با رکوردشکنی در طولانیترین قطعی اینترنت در تاریخ مدرن، نام خود را در فهرست کشورهای دشمن اینترنت تثبیت کرده است. این رویکرد نه تنها باعث انزوای علمی و اقتصادی شده، بلکه شکاف میان حاکمیت و نسل جوان را که اینترنت را جزئی جداییناپذیر از حقوق اولیه خود میدانند، به شکلی بیسابقه گسترش داده است.
در نهایت، نبرد فعلی میان پاستور و دیوان عدالت اداری، آزمونی بزرگ برای شعارهای دولت در زمینه حقوق شهروندی است. اگر دولت نتواند بر موانع حقوقی و نهادی پیش روی بازگشایی اینترنت غلبه کند، اعتبار سیاسی آن در برابر دیدگان جامعهای که ۸۸ روز در خاموشی مطلق به سر برده، به شدت مخدوش خواهد شد. اینترنت در ایران دیگر تنها یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه به نمادی از نبرد برای آزادیهای اساسی و حق حیات در دنیای معاصر تبدیل شده است. جامعه ایران اکنون منتظر است تا ببیند آیا نور لرزان دسترسی به شبکه جهانی، بار دیگر با تیغ سیاستهای انقباضی خاموش خواهد شد یا لغو فرمان قطع اینترنت، آغازی بر پایان دوران سانسور سیستماتیک خواهد بود.
