بازخوانی پرونده نسلکشی کردهای فیلی در چهلوششمین سالگرد اخراج اجباری
امروز، ۶ خرداد ۱۴۰۵ برابر ٢٧ ماهمه ٢٠٢٦، مصادف با چهلوششمین سالگرد آغاز یکی از سیاهترین فصول تاریخ معاصر در منطقه است؛ روزی که در سال ۱۳۵۹ (مه ۱۹۸۰)، ماشین سرکوب رژیم بعث عراق، عملیاتی گسترده و نظاممند را برای سلب تابعیت و اخراج اجباری صدها هزار کُرد فیلی به اجرا گذاشت.
این گزارش به بررسی ابعاد این جنایت، هویت تاریخی کردهای فیلی و ریشههای تقسیم بزرگترین قوم بدون دولت جهان در جغرافیای سیاسی منطقه میپردازد.
هویت مرزنشینان زاگرس؛ پیوندهای تاریخی و زبانی
کردهای فیلی که از اصیلترین گروههای قومی-مذهبی کُرد محسوب میشوند، تاریخی درهمتنیده با رشتهکوههای زاگرس دارند. این مردم که دارای تبار ایرانی هستند، بهطور سنتی در نوار مرزی ایران و عراق، از جمله مناطق خانیقین، مندلی، زرباطیه و بدره در خاک عراق و استانهای ایلام و کرمانشاه در ایران ساکن بودهاند.
زبان این گروه، گویش فیلی است که در شاخه جنوبی زبان کردی قرار میگیرد و قرابتهای آشکاری با زبان لری دارد. فیلیها در طول سدهها به دلیل مهارت در تجارت و کشاورزی، نهتنها در مناطق مرزی، بلکه در قلب بغداد و استان دیاله نیز به وزنهای اقتصادی تبدیل شدند؛ اما همین هویت مرزی و موفقیتهای تجاری، بعدها به دستاویزی برای سرکوب آنان بدل گشت.
تمایز مذهبی؛ عاملی برای انزوای سیاسی
یکی از ویژگیهای متمایز کردهای فیلی در ساختار اجتماعی عراق، مذهب آنان است. در حالی که اکثریت کردهای شمال عراق پیرو مذهب تسنن هستند، فیلیها شیعه اثنیعشریاند. این تفاوت مذهبی در کنار نفوذ اقتصادی در بازارهای بغداد، همواره سایهای از تردید را در دولتهای متمرکز عراق، از دوران پادشاهی تا رژیم بعث، ایجاد میکرد.
قانون تابعیت مصوب سال ۱۳۰۳ (۱۹۲۴ میلادی) در عراق، سنگبنای تبعیض علیه این گروه را بنا نهاد. این قانون تنها کسانی را «عراقی اصیل» میشناخت که بازمانده دوران عثمانی باشند و فیلیها را به دلیل پیوندهای مذهبی و فرهنگی با ایران، در دسته «خارجیالاصل» قرار داد؛ برچسبی که دههها بعد به بهای جان و مال هزاران نفر تمام شد.
فرمان شماره ۶۶۶؛ آغاز عصر آوارگی
با قدرت گرفتن رژیم بعث به رهبری صدام حسین در سال ۱۳۴۷ (۱۹۶۸ میلادی)، فشارها بر کردهای فیلی ابعاد تازهای یافت. ایدئولوژی ناسیونالیسم عربی بعث که ماهیتی ضدایرانی داشت، فیلیها را به عنوان «ستون پنجم» هدف قرار داد.
نقطه اوج این فاجعه در ۱۵ فروردین ۱۳۵۹ (۴ آوریل ۱۹۸۰) و به دنبال سوءقصد به طارق عزیز، معاون نخستوزیر وقت، رقم خورد. رژیم بعث با صدور فرمان شماره ۶۶۶ شورای فرماندهی انقلاب، دستور سلب تابعیت از تمامی افرادی را صادر کرد که «وفاداریشان به وطن ثابت نشده است».
در پی این دستور، موج عظیمی از پاکسازی قومی آغاز شد. بر اساس گزارش سازمانهای بینالمللی، بین ۲۲۰ تا ۵۰۰ هزار کُرد فیلی در مدت کوتاهی بازداشت و به سمت مرزهای ایران رانده شدند. در این عملیات، تمامی اموال و داراییهای آنان توسط دولت مصادره شد. تکاندهندهترین بخش این جنایت، ناپدید شدن اجباری بین ۱۰ تا ۲۵ هزار جوان فیلی بود که توسط دستگاههای امنیتی بازداشت شدند و سرنوشت بسیاری از آنان همچنان در ابهام باقی مانده است.
کردستان؛ جغرافیای تقسیم و مطالبات تاریخی
فاجعه فیلیها بخشی از تاریخ عمومی ملت کُرد است. کُردها با جمعیتی بین ۳۰ تا ۴۵ میلیون نفر، بزرگترین قومیت بدون دولت مستقل در جهان به شمار میروند. تقسیم کردستان میان قدرتهای منطقهای ریشه در فروپاشی امپراتوری عثمانی دارد.
معاهده «سور» در سال ۱۲۹۹ (۱۹۲۰ میلادی) وعده ایجاد یک دولت مستقل کُردی را داده بود، اما سه سال بعد، معاهده «لوزان» در سال ۱۳۰۲ (۱۹۲۳ میلادی) با نادیده گرفتن حقوق این ، مرزهای جدید را بر اساس منافع استعماری بریتانیا و فرانسه ترسیم کرد. توافقنامه پنهانی «سایکس-پیکو» نیز جغرافیا را به گونهای تقسیم کرد که از شکلگیری یک واحد سیاسی منسجم کُردی در منطقه جلوگیری شود.
موقعیت راهبردی و بهای سنگین خودمختاری
سرزمینهای کردنشین به دلیل برخورداری از منابع غنی زیرزمینی از جمله نفت و قرارگیری در موقعیت جغرافیایی راهبردی، همواره کانون توجه قدرتهای مرکزی و جهانی بودهاند. در عراق، کُردها پس از دههها مبارزه و تحمل جنایاتی نظیر عملیات انفال در سال ۱۳۶۷ (۱۹۸۸ میلادی)، سرانجام پس از سقوط صدام حسین در سال ۱۳۸۲ (۲۰۰۳ میلادی) به خودمختاری دست یافتند.
با این حال، وضعیت کردهای فیلی همچنان پیچیده است. اگرچه پارلمان عراق در سال ۱۳۸۹ (۲۰۱۰ میلادی) جنایات علیه فیلیها را به عنوان «نسلکشی» به رسمیت شناخت، اما چالشهای اداری و سیاسی باعث شده است که هنوز هزاران نفر از آنان در وضعیت بلاتکلیفی هویتی به سر ببرند.
امروز در ۶ خرداد ۱۴۰۵، بازخوانی پرونده کردهای فیلی ضرورتی برای یادآوری پیامدهای هولناک سیاستهای مبتنی بر تبعیض است. آوارگی فیلیها نمادی از مظلومیت ملتی است که قربانی مرزبندیهای استعماری و رویکردهای تمامیتخواهانه شدند.
