افزایش چشمگیر و نگرانکننده تراکم ملخهای مراکشی در پهنههای وسیعی از شرق و جنوب ایران، معیشت هزاران خانوار روستایی را که پیش از این نیز زیر فشار تورم و خشکسالی کمر خم کرده بودند، در معرض نابودی کامل قرار داده است. در حالی که کشاورزی و دامداری ستون اصلی زندگی مردم در مناطقی همچون سیستان و بلوچستان و خراسان شمالی محسوب میشود، هجوم این “ارتش گرسنه” به مزارع و مراتع، زنگ خطر یک فاجعه انسانی و اقتصادی را به صدا در آورده است. این تهدید خاموش که محصول همزمانی تغییرات اقلیمی و سوءمدیریت در پایش زودهنگام کانونهای آفت است، در صورت عدم مهار فوری، میتواند بخش بزرگی از دسترنج کشاورزان را به خاکستر تبدیل کرده و زنجیره تولید مواد غذایی را با اختلالی جدی مواجه سازد.
ملخ مراکشی که در ادبیات علمی با نام “دوسیواستاروس ماروکانوس” شناخته میشود، از خطرناکترین آفات گیاهی در جهان است که قدرت تکثیر و تخریب فوقالعادهای دارد. هر ملخ ماده قادر است در طول عمر کوتاه خود تا چهار غلاف تخمگذاری کند که هر کدام حاوی حدود ۳۰ تخم است؛ این یعنی یک جفت ملخ میتواند در مدت کوتاهی لشکری از هزاران حشره مهاجم را پدید آورد. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد این گونه را تهدیدی جدی برای غلات، نخل خرما، مرکبات، زیتون و انجیر توصیف کرده است. با این حال، در ایران به نظر میرسد دولت زمانی به فکر مقابله جدی افتاده است که تراکم آفت در برخی مناطق به ۱۰ تا ۱۲ عدد در هر متر مربع رسیده است؛ رقمی که نسبت به سال گذشته جهشی ۴ تا ۵ برابری را نشان میدهد.
شمال شرق ایران در محاصره؛ مبارزه ۱۷۰۰ هکتاری در خراسان شمالی
در خراسان شمالی، جایی که اقتصاد بیش از ۸۰ هزار بهرهبردار به زمینهای کشاورزی وابسته است، نبرد با ملخها به مراتع و ارتفاعات کشیده شده است. امید میثاق، مدیر حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، اعلام کرده است که تاکنون عملیات مبارزه در سطحی حدود ۱۷۰۰ هکتار از عرصههای منابع طبیعی در شهرستانهای صفیآباد، بجنورد، راز و جرگلان، شیروان و فاروج انجام شده است. اگرچه مقامات مدعی هستند که تنها یک درصد از آلودگی به مزارع سرایت کرده، اما تداوم خشکسالی و افزایش دما احتمال حرکت این آفات از مراتع فقیر به سمت باغها و مزارع حاصلخیز را به شدت افزایش داده است.
برای مقابله با این بحران در خراسان شمالی، اعتباری معادل ۵۰ میلیارد ریال اختصاص یافته است؛ رقمی که با توجه به گستردگی مناطق آلوده و دشواری عملیات در مناطق سختگذر، قطرهای در برابر دریا به نظر میرسد. به گفته امید میثاق، بسیاری از کانونهای ملخ در ارتفاعاتی قرار دارند که دسترسی به آنها و اجرای عملیات سمپاشی با دشواری و کندی بسیار همراه است. نکته نگرانکننده اینجاست که مهار این آفت باید پیش از مرحله بالدار شدن ملخها انجام شود؛ چرا که پس از آن، ارتش بالدار ملخها دیگر مرزی نمیشناسد و مهار آن هزینههایی چندین برابر را به بودجههای عمومی تحمیل خواهد کرد.
جنوب در آتش آفت؛ وضعیت بحرانی تراکم ملخ در کنارک
در جنوبیترین نقاط کشور، شهرستان کنارک در سیستان و بلوچستان شاهد یکی از شدیدترین هجومهای ملخ مراکشی در سالهای اخیر است. صدیق پوریان، رئیس اداره فنی و زیربنایی جهاد کشاورزی کنارک، با استناد به پایشهای میدانی هشدار داده است که تراکم ملخ در برخی نقاط به ۱۲ عدد در هر متر مربع رسیده است. این افزایش ناگهانی جمعیت در مراتع کوهپایهای، نشاندهنده فراهم شدن شرایط اقلیمی برای تخمریزی گسترده است که اگر با اقدام پیشگیرانه و علمی همراه نمیشد، به گفته این مقام مسئول، احتمال از بین رفتن تا نیمی از محصولات کشاورزی منطقه وجود داشت.
در مناطقی که دامداری سنتی مکمل کشاورزی است، تخریب پوشش گیاهی توسط ملخها تنها به معنای کاهش محصول گندم یا خرما نیست؛ بلکه به معنای نابودی علوفه دامها و سقوط کامل اقتصاد خانوارهای روستایی است.
محمد امیری، یکی از کشاورزان شهرستان کنارک، از نگرانی عمیق همصنفان خود سخن میگوید. او معتقد است که اگرچه اقدامات جهاد کشاورزی آغاز شده، اما حضور ملخها امسال بسیار محسوستر از سالهای قبل است. در واقع، کشاورزان در خط مقدم نبردی ایستادهاند که شکست در آن به معنای فقر مطلق برای خانوادههایی است که تمام داراییشان در مزارع نوپا خلاصه میشود.
هزینههای سنگین سمپاشی و سایه سوءمدیریت بر امنیت غذایی
عملیات مبارزه با ملخ مراکشی علاوه بر نیاز به نیروی انسانی متخصص، بار مالی سنگینی را نیز به همراه دارد. برآوردها نشان میدهد هزینه سمپاشی شیمیایی برای هر هکتار، بسته به نوع تجهیزات، بین ۱.۵ تا ۵ میلیون تومان متغیر است. در شرایطی که منابع مالی بخش کشاورزی ایران همواره با محدودیت مواجه بوده و بخش بزرگی از بودجههای دولتی صرف نهادهای غیرمولد میشود، هزینه کردن برای مهار آفت در مراحل پیشرفته بسیار پرفشار خواهد بود. کارشناسان معتقدند که اگر سیستمهای پایش ماهوارهای و هشدار زودهنگام به درستی مستقر شده بودند، میشد با هزینهای بسیار کمتر، کانونهای تخمریزی را در نطفه خفه کرد.
علاوه بر هزینههای مالی، استفاده گسترده از سموم شیمیایی خطرات زیستمحیطی و بهداشتی جدی را نیز به دنبال دارد. رعایت “دوره کارنس” یا همان مدت زمان ماندگاری سم در گیاه، به دغدغهای برای کارشناسان تبدیل شده است. صدیق پوریان تاکید کرده است که چرای دام و برداشت محصول در مناطق سمپاشی شده باید تا پایان دوره ایمنی که بین ۷۲ تا ۹۶ ساعت است، متوقف شود. این محدودیتها در مناطقی که دامداران به صورت روزانه به مراتع وابستهاند، چالشهای معیشتی جدیدی ایجاد میکند. از سوی دیگر، باقی ماندن سموم در محصولات کشاورزی و آسیب به حشرات مفید، هزینههای پنهانی است که جامعه در درازمدت بابت این هجومهای ناگهانی پرداخت خواهد کرد.
تغییرات اقلیمی یا غفلت ساختاری؛ نبردی که پایان ندارد
اگرچه مقامات دولتی تغییرات اقلیمی و کاهش بارشها را عامل اصلی هجوم ملخها میدانند، اما تحلیلگران معتقدند که غفلت ساختاری در تجهیز زیرساختهای پایش آفات، نقش پررنگتری در تبدیل این پدیده به یک بحران ملی ایفا میکند. سال گذشته نیز ملخها از سمت ترکمنستان وارد مرزهای شهرستان راز و جرگلان شده بودند، اما به نظر میرسد تجربه سالهای قبل منجر به یک برنامه پایداری برای کنترل مرزهای زیستی نشده است. در حالی که بیش از ۸۰ هزار بهرهبردار در خراسان شمالی و هزاران خانوار در سیستان و بلوچستان چشم به زمینهای خود دوختهاند، عدم شفافیت در تخصیص بودجههای مدیریت بحران و تاخیر در واکنش به گزارشهای محلی، فاصله میان یک سال پربار و یک فاجعه اقتصادی را به مویی بند کرده است.
نبرد با ملخهای مراکشی در کنارک، بجنورد و دیگر مناطق مرزی همچنان ادامه دارد. این تنها یک مبارزه فنی با یک حشره نیست؛ بلکه تلاشی برای نجات آخرین بقایای امنیت غذایی در مناطقی است که دههها از تبعیض اقتصادی و محرومیت رنج بردهاند. مشارکت کشاورزان و اطلاعرسانی چوپانان و کوهنوردان اگرچه حیاتی است، اما جایگزین وظایف حاکمیتی در تامین تجهیزات مدرن و بودجههای حمایتی نمیشود. ارتش گرسنه ملخها در حال جویدن مراتع است و اگر تدبیری ریشهای اندیشیده نشود، فردا نوبت به سفرههای خالی مردمی خواهد رسید که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند.
