سایه یک جنگ منطقهای همهجانبه بار دیگر بر سر خاورمیانه سنگینی میکند و پادشاهی اردن هاشمی در کانون این رویارویی ویرانگر قرار گرفته است. پس از ماهها تنش شکننده، شلیک موشکهای بالستیک دوربرد به سمت پایگاه هوایی راهبردی الازرق در اردن، امان را به شکلی گریزناپذیر به درون گرداب جنگ پدافندی و تقابل نظامی میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده کشیده است.
این رویارویی مستقیم، نهتنها توافق آتشبس شکننده بهار گذشته را در آستانه نابودی کامل قرار داده، بلکه پایتخت اردن را با یکی از بزرگترین مخاطرات ژئوپلیتیک خود مواجه کرده است، چرا که نادیده گرفتن هشدارهای امنیتی تهران، عملاً خاک این کشور را به خط مقدم نبرد میان قدرتهای بزرگ منطقه تبدیل کرده است
بازی روی لبه تیغ؛ هراس امان از سناریوی هولناک درگیری مستقیم
سقوط بقایای موشکهای بالستیک در خاک اردن و فعال شدن سامانههای پدافند هوایی این کشور، بار دیگر امان را در موقعیت بسیار سخت و بحرانی قرار داده است. ارتش اردن در بیانیهای رسمی تایید کرد که سامانههای پدافند هوایی این کشور موفق به رهگیری و انهدام ۵ فروند موشک شلیکشده از خاک ایران در آسمان منطقه الازرق شدهاند. به گفته مقامات نظامی اردن، سقوط تکههای حاصل از رهگیری پدافندی در خاک این پادشاهی هیچگونه خسارت جانی یا مالی برجای نگذاشته است، اما ارتش اردن تاکید کرده است که به هیچ عنوان اجازه نقض حریم هوایی خود را به هیچ طرفی نخواهد داد. با این حال، تحلیلگران نظامی بر این باورند که اردن علیرغم بیانیههای رسمی دیپلماتیک مبنی بر بیطرفی، عملاً به عنوان بخشی از شبکه یکپارچه پدافند هوایی تحت رهبری آمریکا و به عنوان عمق دفاعی اسرائیل عمل میکند؛ واقعیتی که پیش از این نیز در جریان درگیریهای پیشین در آوریل ۲۰۲۴ (فروردین ۱۴۰۳) و ژوئن ۲۰۲۵ (خرداد ۱۴۰۴) به وضوح آشکار شده بود.
وزارت امور خارجه ایران در واکنش به تحولات جاری، بار دیگر به تمامی کشورهای منطقه و همسایگان خود هشدار داد که نسبت به جلوگیری از سوءاستفاده ارتش آمریکا از خاک و حریم هوایی خود مسئولیت قانونی و اخلاقی دارند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در جریان رایزنیهای دیپلماتیک فوری و تلفنی با همتایان خود در عربستان سعودی و ترکیه، با محکوم کردن حملات اولیه ایالات متحده به خاک ایران، تاکید کرد که نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در هدف قرار دادن مبدأ هرگونه حمله نظامی یا مقر نیروهای متخاصم تردیدی به خود راه نخواهند داد؛ هشداری صریح که با هدف قرار گرفتن پایگاه الازرق در اردن، بیش از پیش رنگ واقعیت به خود گرفت. اکنون سیاستگذاران امان در یکی از پیچیدهترین دوراهیهای تاریخی خود قرار دارند؛ آنها از یک سو تمایلی به از دست دادن کمکهای مالی و تسلیحاتی میلیارد دلاری واشنگتن ندارند و از سوی دیگر، تبدیل شدن خاک کشورشان به پایگاه تهاجمی ایالات متحده، امنیت ملی و ثبات داخلی اردن را در برابر پاسخهای موشکی ایران به خطر انداخته است.
پایگاه موفق السلطی؛ دژ راهبردی آمریکا در کویر اردن
پایگاه هوایی موفق السلطی در منطقه الازرق واقع در استان الزرقاء اردن، در فاصلهای حدود ۱۰۰ کیلومتری شرق امان و ۹۰۰ کیلومتری مرزهای غربی ایران قرار دارد. این مقر نظامی در ماههای گذشته نقشی فراتر از یک پایگاه پشتیبانی ایفا کرده است. گزارشهای تحلیلی و تصاویر ماهوارهای منتشرشده در فوریه ۲۰۲۶ (بهمن/اسفند ۱۴۰۴)، فاش کردند که ایالات متحده حجم تجهیزات و هواپیماهای جنگی خود را در این پایگاه به سه برابر وضعیت عادی افزایش داده است.
استقرار بیش از ۶۰ فروند هواگرد تهاجمی مدرن شامل جنگندههای رادارگریز اف-۳۵، بمبافکنهای اف-۱۵ تهاجمی، تانکرهای سوخترسان و پهپادهای پیشرفته، این پایگاه را عملاً به کانون عملیاتی و راهبردی پنتاگون علیه مواضع ایران بدل کرده است. حضور حدود ۳۸۰۰ تا ۴۰۰۰ نیروی نظامی آمریکایی در پادشاهی اردن که بر اساس توافقنامههای دفاعی دوجانبه در این کشور مستقر هستند، اهمیت راهبردی الازرق را به عنوان بازوی تهاجمی واشنگتن در منطقه دوچندان کرده است
آغاز ماجرا؛ از سقوط بالگرد در هرمز تا حملات سنگین پنتاگون
ریشه تنشهای خونین اخیر به حادثهای در آبهای جنوبی خلیج فارس بازمیگردد. تنشهای نظامی اخیر زمانی آغاز شد که یک فروند بالگرد نظامی آپاچی ارتش آمریکا در نزدیکی آبهای تنگه هرمز در روز دوشنبه ۸ ژوئن ۲۰۲۶ (۱۸ خرداد ۱۴۰۵) سقوط کرد. بر اساس بررسیهای اولیه پنتاگون، سقوط این بالگرد ناشی از برخورد یک پهپاد مسلح شاهد ایرانی بوده است. هرچند هر دو خلبان این بالگرد به شکلی بیسابقه توسط یک شناور بدون سرنشین نیروی دریایی آمریکا از آب نجات یافتند، اما واشنگتن بلافاصله تهران را متهم کرد و حملات تلافیجویانه گستردهای را به مرحله اجرا گذاشت.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در موضعگیری شدیدی اعلام کرد که این حادثه کار ایران بوده و تهران فرصتهای دیپلماتیک را از دست داده است و اکنون باید بهای سنگینی بپردازد. او تاکید کرد که پاسخ نظامی واشنگتن بسیار قوی و کوبنده خواهد بود. به دنبال این دستور، جنگندههای ارتش آمریکا در یک عملیات چهار ساعته در بامداد سهشنبه ۹ ژوئن ۲۰۲۶ (۱۹ خرداد ۱۴۰۵)، پدافندهای هوایی، ایستگاههای راداری و مراکز کنترل زمینی ایران را در جزیره قشم، بندر جاسک و بندر سیریک بمباران کردند؛ اقدامی که از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) به عنوان پاسخ متناسب پدافندی توصیف شد.
پاسخ تلافیجویانه ایران؛ هدفگیری مواضع آمریکا در خلیج فارس
واکنش تهران به حملات هوایی ارتش آمریکا بسیار سریع و سنگین بود. روابط عمومی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با انتشار بیانیهای رسمی از هدف قرار دادن ۲۱ موضع نظامی متعلق به ایالات متحده در سراسر منطقه خبر داد. به گفته مقامات نظامی ایران، نیروهای هوافضای سپاه با استفاده از موشکهای بالستیک سوخت جامد دوربرد، ۴ هدف کلیدی از جمله آشیانههای نگهداری جنگندههای اف-۳۵ و مرکز فرماندهی و کنترل نیروهای آمریکایی را در پایگاه هوایی الازرق اردن منهدم کردهاند. سپاه پاسداران همچنین اعلام کرد که یک فروند پهپاد پیشرفته جاسوسی امکیو-۹ ریپر ارتش آمریکا را بر فراز شهرستان جم در استان بوشهر سرنگون کرده است.
آژیرهای هشدار در بحرین و کویت نیز در پی این رخدادها به صدا درآمدند و سامانههای پدافند هوایی این کشورها در روز چهارشنبه ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۰ خرداد ۱۴۰۵) برای رهگیری پرتابهها و پهپادهای انتحاری شاهد-۱۳۶ که مقر ناوگان پنجم دریایی آمریکا در منامه و پایگاه هوایی علیالسالم در کویت را هدف گرفته بودند، فعال شدند. اگرچه مقامات پنتاگون اعلام کردند که گزارش تاییدشدهای از تلفات جانی در میان نیروهای آمریکایی دریافت نکردهاند، اما گزارشها از کشته شدن دستکم یک شهروند غیرنظامی هندی در کویت بر اثر این تبادل آتش حکایت دارد.
شوک اقتصادی سنگین؛ فلج شدن شریانهای انتقال انرژی جهان
ابعاد این رویارویی نظامی به سرعت از مرزهای جغرافیایی خاورمیانه فراتر رفته و بازارهای جهانی را با شوک شدیدی مواجه کرده است. وائل ساوان، مدیرعامل غول نفتی شل، در جریان نشست سران تجاری که توسط روزنامه وال استریت ژورنال برگزار شد، اعلام کرد ناامنی ایجادشده و شبهانسداد تنگه هرمز، به بحران انرژی بیسابقهای دامن زده است.
به گفته او، از زمان آغاز درگیریها بیش از ۱۰٪ از جریان تولید نفت خام جهان و حدود ۲۰٪ از تولید گاز طبیعی مایع (LNG) متوقف شده است؛ وضعیتی که پیامدهای بسیار ناگواری بهویژه برای کشورهای آسیایی مانند هند، اندونزی، تایلند و ویتنام به همراه داشته و آنها را ناگزیر به سهمیهبندی سوخت کرده است. ساوان هشدار داد که حتی در صورت پایان یافتن تنشها در کوتاهمدت، بازگرداندن تعادل به بازار جهانی انرژی حداقل به یک سال زمان نیاز خواهد داشت و این بحران ممکن است تا سال ۲۰۲۷ (۱۴۰۵/۱۴۰۶) ادامه یابد. همزمان با این اظهارات، بهای نفت خام برنت در بازارهای جهانی به ۹۲ دلار و نفت خام تگزاس به بیش از ۸۸ دلار در هر بشکه افزایش یافت.
فروپاشی توافق بهار و هشدارهای بینالمللی برای وقوع جنگ همهجانبه
تشدید ناگهانی تنشها در منطقه، توافق آتشبس شکنندهای را که در آوریل ۲۰۲۶ (فروردین/اردیبهشت ۱۴۰۵) با میانجیگریهای بینالمللی به دست آمده بود و به «جنگ رمضان» پایان داده بود، به طور کامل نابود کرد. این رخداد همچنین خوشبینیهای ادعایی ترامپ درباره نزدیکی به یک توافق دیپلماتیک پایدار با تهران را به چالش کشید. همزمان با این تبادل آتش سنگین، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، در نشست اضطراری شورای امنیت نسبت به خطرات هولناک تبدیل شدن این درگیریها به یک جنگ همهجانبه و فراگیر هشدار داد و خواستار خویشتنداری فوری طرفین شد.
