در حالی که گزارشهای دیپلماتیک از دستیابی به مراحل نهایی تفاهم میان تهران و واشینگتن حکایت داشت، حملات اخیر ارتش اسرائیل به منطقه ضاحیه در جنوب بیروت، مسیر این توافق را با چالشی جدی مواجه کرده است.
مقامات جمهوری اسلامی ایران که پیشتر برقراری آتشبس در لبنان را به عنوان یکی از شروط کلیدی خود برای امضای توافق با آمریکا مطرح کرده بودند، اکنون ادامه مسیر دیپلماسی را زیر سایه حملات اسرائیل زیر سوال بردهاند.
همزمان، بروز اختلافات داخلی در ایران بر سر مفاد این توافق و نحوه مدیریت مذاکرات، فضای سیاسی تهران را تحت تاثیر قرار داده است.
تصاعد درگیری در لبنان و تاثیر آن بر معادلات دیپلماتیک
روز یکشنبه ۲۴ خرداد، ارتش اسرائیل در واکنش به حملات پهپادی حزبالله به مناطق شمالی خود، منطقه ضاحیه در بیروت را هدف قرار داد. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر و یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، در بیانیهای مشترک اعلام کردند که این کشور شلیک به خاک خود را تحمل نخواهد کرد و این عملیات پاسخی مستقیم به اقدامات حزبالله بوده است. گزارشهای میدانی حاکی از آن است که در این حمله هدفمند، یک مقر فرماندهی حزبالله هدف قرار گرفته و بر اساس اعلام شبکه العربیه، یکی از فرماندهان ارشد این گروه به نام علی الحجاج کشته شده است.
این تنشهای نظامی در حالی رخ میدهد که یک دیپلمات آمریکایی در گفتگو با فاکسنیوز، حملات اسرائیل به بیروت را تلاشی آشکار برای تخریب توافق مدنظر رئیسجمهور آمریکا توصیف کرد. به گفته این مقام آگاه، اسرائیل با این اقدامات در پی کشاندن دوباره ایالات متحده به یک جنگ فرسایشی با جمهوری اسلامی است.
از سوی دیگر، ارتش اسرائیل با انتشار بیانیهای در شبکه اجتماعی اکس تاکید کرده است که نیروهایش برای مقابله با حملات موشکی احتمالی از سوی ایران در ساعات آینده در حالت آمادهباش کامل قرار دارند. این زنجیره از واکنشهای نظامی، نهایی کردن پیشنویس تفاهمنامه را که ماهها روی آن کار شده بود، با ابهامی جدی روبرو کرده است.
هشدار قاطع تهران: ادامه مسیر توافق ممکن نیست
واکنش مقامات تهران به حملات ضاحیه تند و هشدارآمیز بوده است. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد جمهوری اسلامی، در پیامی صریح اعلام کرد که پس از حملات اسرائیل به جنوب بیروت، ادامه مسیر توافق با واشینگتن «ممکن نیست». وی با انتقاد شدید از عملکرد ایالات متحده تاکید کرد که این حملات نشاندهنده فقدان اراده یا توان آمریکا در اجرای تعهدات بینالمللی خود است. قالیباف به واشینگتن هشدار داد که با «چراغ سبز نشان دادن» به اسرائیل نمیتواند از ایران امتیاز بگیرد و بازی قدیمی «پلیس خوب و پلیس بد» دیگر کارایی ندارد.
همزمان با این مواضع سیاسی، مقامات نظامی ایران نیز بر پاسخ قطعی به اقدامات اسرائیل تاکید کردهاند. محمدجعفر اسدی، معاون بازرسی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، اعلام کرد که جنایات اسرائیل در ضاحیه بدون شک بیپاسخ نخواهد ماند.
همچنین سید مجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران، با انتشار مطلبی در شبکه اجتماعی اکس بر بیاعتمادی به دشمن و آمادگی برای اجرای فرامین ولایت تاکید کرد.
جزئیات پیشنویس تفاهمنامه؛ از آزادسازی داراییها تا محدودیتهای هستهای
بهرغم بحران کنونی، خبرگزاری رویترز به نقل از یک مقام ارشد جمهوری اسلامی جزئیاتی از پیشنویس نهایی تفاهمنامه میان تهران و واشینگتن را منتشر کرده است. بر اساس این گزارش، دولت دونالد ترامپ با آزادسازی ۲۵ میلیارد دلار از داراییهای مسدود شده ایران موافقت کرده است. این مبلغ قرار است از طریق انتقال مستقیم پول نقد، همکاری کشورهای منطقه و ایجاد خطوط اعتباری به تهران واگذار شود. همچنین واشینگتن پذیرفته است که ایران ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود را در داخل کشور و تحت نظارت بازرسان سازمان ملل رقیقسازی کند؛ موضوعی که پیش از این یکی از خطوط قرمز اصلی دولت ترامپ محسوب میشد.
در مقابل، ایران متعهد شده است که تا زمان دستیابی به توافق نهایی ظرف ۶۰ روز آینده، سطح غنیسازی خود را افزایش نداده و تاسیسات هستهای خود را گسترش ندهد. این پیشنویس همچنین شامل بازگشایی فوری تنگه هرمز از سوی ایران و لغو محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا است.
با این حال، انتشار این جزئیات با واکنشهای منفی در داخل اسرائیل و برخی جریانات در آمریکا روبرو شده است. روزنامه اورشلیمپست در سرمقالهای این توافق را «برجام ۲» نامیده و هشدار داده است که آزادسازی میلیاردها دلار دارایی ایران میتواند به تقویت شبکههای نیابتی و توان تسلیحاتی تهران منجر شود و امنیت اسرائیل را به خطر اندازد.
اختلافات داخلی در ایران و تاکید پزشکیان بر انسجام ملی
در کنار فشارهای خارجی، اختلافات داخلی بر سر نحوه پیشبرد مذاکرات به یکی از چالشهای اصلی دولت تبدیل شده است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در نشستی صمیمی با مدیران رسانهها، ضمن گلایه شدید از تخریب تیم مذاکرهکننده، تاکید کرد که تمامی اقدامات دولت در چارچوب مصوبات شورای عالی امنیت ملی و تحت نظارت رهبری انجام میشود. وی با انتقاد از کسانی که مذاکرهکنندگان را با برچسبهایی نظیر «خیانت» هدف قرار میدهند، تصریح کرد که تصمیمگیری درباره جنگ و صلح بر عهده نهادهای قانونی است و نباید با فشار رسانهای، سیاستهای کلان نظام را تحتالشعاع قرار داد.
پزشکیان در این نشست فاش کرد که پیش از این با علی خامنەای درباره ضرورت خروج کشور از وضعیت فرسایشی «نه جنگ، نه صلح» گفتگو کرده و مجوزهای لازم برای “مذاکرات عزتمندانه” را دریافت کرده است.
رئیس جمهور ایران با تاکید بر اینکه «حفظ انسجام ملی» بزرگترین اولویت اوست، هشدار داد که “ایجاد دوقطبیهای کاذب در جامعه دقیقا همان شکافی است که دشمن در انتظار آن است” و خاطرنشان کرد که دولت اجازه نخواهد داد مطالبات جریانهای خاص، جایگزین مصالح ملی شود. وی همچنین شایعات مربوط به استعفای خود را رد کرد و بر تعهد خود برای خدمت به مردم در این مقطع حساس تاکید ورزید.
آینده مبهم توافق در سایه تهدیدات منطقهای
اکنون با توجه به حملات اخیر اسرائیل و واکنشهای تند مقامات ایرانی، توافق تهران و واشینگتن در وضعیتی شکننده قرار گرفته است. در حالی که پیشنویس تفاهمنامه موضوعاتی نظیر معافیتهای تحریمی و بازگشایی آبراههای راهبردی را پوشش میدهد، اما فقدان تضمینهای امنیتی در لبنان و نادیده گرفتن فعالیتهای منطقهای در متن اولیه، اعتراضات گستردهای را برانگیخته است. اسرائیل اعلام کرده است که الزامی به امضای این توافق ندارد و حق دفاع از خود را محفوظ میداند، در حالی که مقامات تهران بر این باورند که بدون توقف اقدامات اسرائیل، هرگونه سخن گفتن از ادامه مسیر دیپلماسی بیمعنا خواهد بود.
مهلت ۶۰ روزه تعیینشده در پیشنویس برای نهایی کردن توافق، زمانی است که میتواند تحت تاثیر واقعیتهای میدانی در خاورمیانه به سرعت دستخوش تغییر شود. جابهجایی مواد هستهای، مستحکمتر کردن تاسیسات و فشارهای گروههای نیابتی، همگی فاکتورهایی هستند که میتوانند اجرای تعهدات را با تاخیر مواجه کنند. در این میان، تاکید دولت بر حفظ وحدت داخلی و تبعیت از سیاستهای ابلاغی نظام، نشاندهنده تلاش برای مدیریت بحران در دو جبهه داخلی و خارجی است تا از سقوط به ورطه یک جنگ ناخواسته یا شکست دیپلماتیک جلوگیری شود.
