در حالی که تلاشهای دیپلماتیک بینالمللی برای پایان دادن به یکی از بزرگترین بحرانهای نظامی خاورمیانه جان دوبارهای گرفته و میانجیها از احتمال دستیابی به توافقی جامع برای صلح و بازگشایی آبراه راهبردی هرمز ظرف چند ساعت آینده خبر میدهند، افشای ۱ گزارش اطلاعاتی جدید، شوک بزرگی به روند مذاکرات وارد کرده است.
بر اساس گزارش اختصاصی شبکه خبری سیانان به نقل از ۵ منبع مطلع در نهادهای اطلاعاتی آمریکا، ایران در هفتههای اخیر با تخریب آگاهانه تونلها و کاشتن مینهای انفجاری در ورودیهای تاسیسات هستهای بمبارانشدهاش بهویژه در مجتمع فناوری هستهای اصفهان، دسترسی به ذخیره اورانیوم با غنای نزدیک به سطح تسلیحاتی خود را عملاً ناممکن ساخته است. این اقدام پیشگیرانه که ناشی از ترس تهران از عملیات کماندویی ناگهانی ارتش آمریکا برای مصادره این مواد صورت گرفته، مانع بزرگی در برابر اجرای بندهای اصلی توافق صلح قرار داده و سرنوشت صلح پایدار در منطقه را در هالهای از ابهام برده است.
دژ غنیشده در اعماق ویرانههای اصفهان
بر اساس جزئیات فاششده توسط رسانههای معتبر غربی، دسترسی به حدود ۵۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا که در اعماق زمین پنهان شده است، اکنون نسبت به ۱ ماه پیش به مراتب دشوارتر، خطرناکتر و زمانبرتر است. این ذخیره بزرگ که بخش عمده آن در تونلهای فروریخته مجتمع اصفهان دفن شده است، هدف محوری حملات سنگین ایالات متحده و اسرائیل در جنگی بود که از تاریخ ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) آغاز شد و اقتصاد جهانی و مسیرهای انرژی خلیج فارس را فلج کرد.
اگرچه ارزیابیهای اولیه نشان میدادند که حملات هوایی آسیب جدی به بخشهای فوقانی چرخه سوخت هستهای ایران وارد کردهاند، اما تصاویر ماهوارهای ارائهشده توسط موسسه پلنت لبز پیبیسی نشان میدهند که هسته اصلی انبار اورانیوم غنیشده به دلیل عمق زیاد آسیب ندیده است.
ایران بلافاصله پس از آتشبس شکننده در ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ (۷ آوریل ۲۰۲۶)، با بکارگیری تجهیزات مهندسی سنگین، دهانه این تونلها را به طور کامل مسدود و مسیرهای منتهی به مخازن را با تلههای انفجاری و مینهای زمینی مسلح کرده است. این اقدامات دفاعی حتی برای خود مهندسان هستهای ایران نیز بازیافت و خارج کردن مواد را به ۱ پروژه پرمخاطره و طولانی مبدل ساخته است.
لغو عملیات ضربتی ارتش آمریکا در دقایق پایانی
گزارشهای اطلاعاتی نشان میدهند که شتاب گرفتن اقدامات تدافعی ایران پس از آن رخ داد که دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده، در اردیبهشت ۱۴۰۵ (مه ۲۰۲۶) به طور علنی احتمال تصرف فیزیکی این ذخایر توسط کماندوهای آمریکایی را مطرح کرد. ترامپ در مصاحبهای با شبکه فاکس نیوز اعلام کرده بود که واشنگتن به دقت بر این سایتها نظارت دارد و ارتش آمریکا آماده بازیابی این مواد است. با این حال، همان لفاظیهای علنی، تهران را متقاعد کرد تا سپری نفوذناپذیر بر روی داراییهای راهبردی خود بکشد.
بر اساس افشاگریهای اخیر روزنامه اورشلیم پست، ستاد مشترک ارتش آمریکا به ریاست ژنرال دن کین، طرحی جامع برای عملیات ویژه زمینی در عمق خاک ایران جهت تصرف ذخایر اورانیوم آماده کرده بود. اما ترامپ در اواسط اردیبهشت ۱۴۰۵ (مه ۲۰۲۶)، پس از دریافت هشدارهای جدی از سوی کارشناسان نظامی درباره احتمال تلفات سنگین نیروهای آمریکایی، وقوع جنگ فرسایشی طولانیمدت و واکنشهای تلافیجویانه موشکی و پهپادی ایران در سراسر خلیج فارس، این طرح را لغو کرد. با این حال، تنشها همچنان بالا باقی ماند؛ به طوری که فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) به تازگی اعلام کرد چندین پهپاد تهاجمی ایران را که کشتیهای تجاری در تنگه هرمز را هدف قرار داده بودند، سرنگون کرده است.
لایه جدیدی از ابهام در راستیآزمایی هستهای
در شرایطی که ۱ مقام ارشد دولت آمریکا اعلام کرد ۲ کشور به امضای یک توافق بزرگ نزدیک شدهاند که ایران را ملزم به واگذاری ذخایر اورانیوم غنیشده خود به واشنگتن میسازد، تلههای انفجاری اصفهان ابهامهای حقوقی و فنی عمیقی ایجاد کردهاند. متن پیشنویس توافقی که به تازگی به رسانههای ایرانی درز کرد و خشم شدید ترامپ را برانگیخت، تصریح میکند که این مواد ابتدا باید در محل نابود و سپس از ایران خارج شوند.
اسکات روکر، رئیس پیشین دفتر خدمات ملی امنیت هستهای آمریکا در حوزه جمعآوری مواد هستهای که بین سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ (۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱) هدایت این نهاد را بر عهده داشت، در مصاحبهای با شبکه سیانان هشدار داد که این وضعیت نفوذناپذیری، یک فرصت طلایی برای بازیهای دیپلماتیک ایران فراهم میسازد. او تاکید کرد اگر توافق صلح، ایران را ملزم کند کل ذخایر را برای راستیآزمایی به ۱ نقطه مرکزی تحویل دهد، این نگرانی وجود دارد که تهران ادعا کند بخشی از اورانیوم بسیار غنیشده به دلیل تخریب تونلها و تهدید مینها غیرقابل بازیابی است. بدین ترتیب، ایالات متحده و آژانس بینالمللی انرژی اتمی هیچگاه اطمینان ۱۰۰ درصدی از عدم دسترسی مخفیانه ایران به این ذخایر پنهان در آینده نخواهند داشت.
چالش انتقال سوخت تحت نظارت اوک ریج
هرگونه عملیات برای خروج ایمن مواد غنیشده نیازمند استفاده از تجهیزات فوقپیشرفته و تاسیسات سیار تخصصی است که توسط اداره ملی امنیت هستهای آمریکا در آزمایشگاه ملی اوک ریج در ایالت تنسی مدیریت میشود. گزارشها حاکی از آن است که جرد کوشنر و استیو ویتکاف، فرستادگان ویژه دولت آمریکا، در اوایل خرداد ۱۴۰۵ (ژوئن ۲۰۲۶) شخصاً از این آزمایشگاه برجسته بازدید کردهاند تا هماهنگیهای لازم برای انتقال احتمالی اورانیوم را انجام دهند. با این وجود، واقعیتهای روی زمین نشان میدهد صلح با چالشهای لجستیکی مرگباری روبروست.
حتی با فرض امضای رسمی تفاهم صلح در ساعات آینده، ورود به این تونلها نیازمند هفتهها کار مهندسی و خنثیسازی تخصصی مینها با تجهیزات زرهی سنگین است.
ترامپ پیشتر اشاره کرده بود که پاکسازی این سایتها حداقل ۲ هفته کامل زمان خواهد برد. همچنین عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در گفتگو با خبرگزاری رویترز تایید کرده است که مذاکرات فنی برای نهایی کردن سرنوشت سوخت هستهای در ۱ بازه زمانی ۶۰ روزه پس از امضای توافق اولیه انجام خواهد شد؛ بازهای که به نظر میرسد تحت تاثیر مینهای اصفهان، طولانیتر و پرچالشتر از تمام پیشبینیهای اولیه باشد.
