روند تنشزدایی و صلح در منطقه قفقاز جنوبی با عبور مستقیم دیپلماتهای ارشد از مرزهای جغرافیایی و آغاز گفتگوهای رو در رو، وارد مرحلهای نوین و تعیینکننده شده است.
این رویکرد تازه که برخاسته از پویاییهای پس از انتخابات اخیر ارمنستان و توافقات اولیه واشنگتن است، نشاندهنده اراده و تمایل جدی دو کشور ارمنستان و جمهوری آذربایجان برای عبور از بنبستهای تاریخی و پیریزی یک فاز جدید از همزیستی در این پهنه کوهستانی و راهبردی است.
رویداد بیسابقه در مرزهای مشترک؛ دیپلماسی در دیلیجان
بنا بر اعلام رسمی دفتر شورای امنیت ارمنستان، شهر کوهستانی و گردشگری دیلیجان در جریان یک رویداد دیپلماتیک بیسابقه، میزبان گفتگوهای دوجانبه میان مقامات ارشد دو کشور بود. در این دیدار رسمی که در تاریخ ۲۴ خرداد ۱۴۰۵ (۱۴ ژوئن ۲۰۲۶) برگزار شد، آرمن گریگوریان، دبیر شورای امنیت ارمنستان، از حکمت حاجییف، دستیار ویژه رئیسجمهور آذربایجان و هیئت همراه وی استقبال کرد.
بر اساس گزارش منتشر شده توسط خبرگزاری رسمی ارمنستان (آرمنپرس)، هیئت دیپلماتیک آذربایجان پس از عبور از بخشهای تازه مرزبانی و علامتگذاری شده مرز مشترک زمینی و انجام تشریفات قانونی، به طور رسمی گام به خاک ارمنستان گذاشتند. این رویداد از آن جهت در تاریخ روابط دو کشور کمنظیر توصیف شده است که نخستین سفر کاری و رسمی یک مقام ارشد از باکو به خاک ارمنستان پس از چندین دهه مناقشه مداوم به شمار میرود.
علاوه بر رایزنیهای دوجانبه در پشت درهای بسته، انتشار تصاویری از پیادهروی مشترک گریگوریان و حاجییف در خیابانها و پارکهای شهر دیلیجان، بازتاب گستردهای در شبکههای اجتماعی و رسانههای منطقهای نظیر وبسایت خبری اوسی مدیا (OC Media) داشت. این اقدام نمادین با هدف ارسال پیامی روشن مبنی بر لزوم اعتمادسازی و کاهش تنشها میان جوامع مدنی دو کشور انجام شد. با وجود این گامهای مثبت، تحلیلگران رسانهای معتقدند امضای نهایی پیمان صلح جامع کماکان در گروی حل پروندههای پیچیدهای چون پافشاری باکو بر لزوم اصلاح قانون اساسی ارمنستان و مطالبات ایروان درباره سرنوشت بازداشتشدگان است. دو طرف توافق کردهاند که دیدارهای کاری خود را ادامه داده و دور بعدی مذاکرات را در خاک آذربایجان برگزار کنند.
تایید نتایج انتخابات ارمنستان؛ تثبیت موقعیت پاشینیان
این پویایی دیپلماتیک بلافاصله پس از برگزاری کارزار سرنوشتساز انتخابات پارلمانی ارمنستان و روشن شدن مسیر آینده سیاست خارجی این کشور شتاب گرفته است. بر پایه گزارش رسمی کمیسیون عالی انتخابات ارمنستان که بازتاب گستردهای در خبرگزاری آسوشیتدپرس و آژانس خبری آنادولو داشت، حزب حاکم «پیمان مدنی» به رهبری نیکول پاشینیان توانست در رقابتی بسیار نزدیک و فشرده در تاریخ ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ (۷ ژوئن ۲۰۲۶)، حدود ۴۹.۷۴ درصد از کل آرا را به دست آورد و ۶۴ کرسی از مجموع ۱۰۵ کرسی پارلمان را به خود اختصاص دهد.
ناظران بینالمللی و نهادهایی مانند دفتر نهادهای دموکراتیک و حقوق بشر سازمان امنیت و همکاری اروپا (ODIHR) که نظارت بر روند رایگیری را بر عهده داشتند، این انتخابات را به منزله یک همهپرسی بزرگ پیرامون سیاستهای صلحجویانه و چرخش دیپلماتیک پاشینیان به سمت غرب توصیف کردند. اگرچه نخستوزیر ارمنستان موفق شد اکثریت لازم برای تشکیل کابینه مستقل را به دست آورد، اما ناکامی حزب او در کسب اکثریت دو سوم قانون اساسی، عبور از موانع حقوقی نظیر اصلاح قانون اساسی — که از شروط اصلی باکو برای نهایی کردن توافق صلح است — را با دشواریهایی مواجه خواهد ساخت.
در این کارزار پر تنش، ائتلافهای مخالف پاشینیان رقابت سختی را رقم زدند؛ ائتلاف «ارمنستان قوی» به رهبری میلیارد ارمنی-روسی ساموئل کاراپتیان با کسب ۲۳.۲۷ درصد آرا در جایگاه دوم ایستاد و ائتلاف «ارمنستان» به رهبری روبرت کوچاریان، رئیسجمهور پیشین، نزدیک به ۹.۹ درصد آرا را کسب کرد.
رقابتهای راهبردی قدرتهای بزرگ و معاهده واشنگتن
تحرکات دیپلماتیک اخیر در قفقاز جنوبی، در بستر رقابتهای ژئوپلیتیک و راهبردی میان قدرتهای بزرگ جهانی به ویژه روسیه و بلوک غرب جریان دارد. بر پایه گزارشهای تحلیلی منتشر شده توسط اندیشکده مرکز سیاست اروپایی و رسانههای بینالمللی نظیر روزنامه گاردین، کرملین به عنوان متحد سنتی اما ناراضی ایروان، در جریان مبارزات انتخاباتی ارمنستان تلاشهای گستردهای را در قالب جنگهای اطلاعاتی برای تقویت جریانهای مخالف پاشینیان و هشدار درباره عواقب اقتصادی دوری از اتحادیه اقتصادی اوراسیا به کار بست.
در نقطه مقابل، ایالات متحده و اتحادیه اروپا دیپلماسی فعالی را برای کاهش نفوذ مسکو در منطقه پیش بردهاند. نقطه عطف این تلاشها در تاریخ ۱۷ مرداد ۱۴۰۴ (۸ اوت ۲۰۲۵) رقم خورد؛ جایی که با میانجیگری رئیسجمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، پیشنویس اولیه توافقنامه صلح جامع میان نیکول پاشینیان و الهام علییف در کاخ سفید واشنگتن پاراف شد. این توافق شامل طرحی بزرگ برای بازگشایی مسیرهای مواصلاتی موسوم به «کریدور ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) است که پیوند دهنده خاک اصلی آذربایجان به منطقه نخجوان خواهد بود. اگرچه حاکمیت این مسیر بر عهده ارمنستان است، اما واگذاری حق توسعه ترانزیتی ۹۹ ساله آن به ایالات متحده، خشم مسکو را برانگیخته است. کارشناسان معتقدند غرب تلاش دارد با ارائه بستههای حمایتی مالی، نفوذ راهبردی خود را در قفقاز جنوبی تثبیت کند.
موضع دوگانه ایران؛ ادعای ثبات منطقهای در سایه هراسهای داخلی از کثرت قومیتی
اگرچه در بیانیههای رسمی وزارت امور خارجه ایران، تهران همواره خود را به عنوان یک بازیگر صلحطلب، ثباتآفرین و حامی پروژههای همگرایی منطقهای نظیر کریدور شمال-جنوب معرفی کرده است، اما کارشناسان مسائل ژئوپلیتیک به یک تناقض بنیادین در این رویکرد اشاره میکنند. ایران همواره به دلیل ساختار کثیرالقومی و تنوع ادیان و مذاهب در داخل مرزهای خود، نسبت به تعامل پویای قومیتها با یکدیگر و بهویژه ارتباط و تعامل آنها با جوامع همسایه خارج از مرزها، با نوعی سوءظن و هراس دائم مواجه بوده است.
این نگرانی نهادینهشده از پویاییهای قومی و مذهبی سبب شده که تهران علیرغم ژستهای دیپلماتیک مثبت در قفقاز، همواره از تعامل آزادانه و پویای قومیتها در هراس باشد و امنیت ملی خود را در گروی کنترل شدید این گسلها ببیند. با این حال، در ویترین دیپلماسی بینالمللی، خط قرمز راهبردی ایران، مخالفت صریح با هرگونه تغییر ژئوپلیتیک در مرزهای بینالمللی و انسداد مرز تاریخی ایران و ارمنستان تعریف شده است. تهران در قبال توافق واشنگتن نیز تأکید کرده که هرگونه مسیر مواصلاتی نظیر اتصال خاک اصلی آذربایجان به نخجوان باید تحت حاکمیت ملی کشور میزبان اداره شود.
افقهای روشن همزیستی و چالشهای فرارو
دیدار تاریخی مقامات ارشد ارمنستان و جمهوری آذربایجان در تپههای دیلیجان و توافق برای میزبانی دور بعدی مذاکرات در باکو، بارقههایی از امید را برای پایان دادن به دههها خصومت و جنگ میان جوامع مسلمان و مسیحی در قفقاز جنوبی ایجاد کرده است. دریافت جایزه بینالمللی اخوت انسانی زاید در اوایل سال ۲۰۲۶ میلادی (۱۴۰۴ خورشیدی) توسط رهبران دو کشور، گواهی بر شناسایی بینالمللی این تلاشهای صلحجویانه است.
با وجود چالشهای فراوانی همچون لزوم تایید هرگونه تغییر در قانون اساسی ارمنستان در همهپرسی سالهای آینده، رویکرد نخبگان سیاسی جدید و تشکلهای مدنی نشان میدهد که نسلهای جوانتر در منطقه قفقاز مایل به عبور از گفتمانهای آکنده از نفرت تاریخی و حرکت به سوی آیندهای روشن بر پایه همزیستی مسالمتآمیز، توسعه ترانزیتی و شکوفایی اقتصادی پایدار هستند.
