قفقاز جنوبی که دههها با غرش توپها، سیمهای خاردار و مرزهای بسته شناخته میشد، اکنون شاهد برگی جدید از اتصالات زیرساختی است؛ جایی که کابلهای نوری ترانزیت داده، درصدد پیوند دادن دو همسایه پرمنفعت اما دیرینه برآمدهاند. توافق اخیر میان شرکتهای مخابراتی جمهوری آذربایجان و ارمنستان، در ظاهر اقدامی صرفاً تجاری و فنی است، اما بررسی لایههای پنهان آن نشان میدهد که این کابلهای نوری، شریانهای جدید رقابت راهبردی میان قدرتهای بزرگ منطقهای و فرامنطقهای را تغذیه میکنند.
این قرارداد در میانه تلاشهای بینالمللی برای بازتعریف خطوط ترانزیتی منطقه، گامی نمادین اما ملموس به سوی کاهش انزوا و آغاز نوعی همکاری سرد قلمداد میشود.
شریانهای نوری بر فراز دالانهای مرزی؛ جزئیات فنی توافق
بر اساس بیانیههای رسمی منتشرشده از سوی شرکتهای مخابراتی دو کشور، شرکت «آذرالکام» (AzerTelecom) به عنوان بزرگترین اپراتور اینترنت تحت شبکه جمهوری آذربایجان و شرکت «تیم تلکام ارمنستان» (Telecom Armenia) در تاریخ اول تیر ۱۴۰۵ (۲۲ ژوئن ۲۰۲۶) توافقنامهای دوجانبه برای ترانزیت متقابل ترافیک اینترنت بینالمللی به امضا رساندند. این پیمان تجاری به جمهوری آذربایجان اجازه میدهد تا با استفاده از زیرساختهای فیبر نوری ارمنستان، ترافیک دادههای خود را به منطقه برونبوم و جداافتاده نخجوان منتقل کند. در مقابل، شبکه ارتباطی ارمنستان نیز با اتصال به زیرساختهای آذرالکام، گام مهمی در مسیر تنوعبخشی به راههای اتصال به شبکه جهانی و بهرهگیری از پروژه فراملی «راه ابریشم دیجیتال» برمیدارد.
طبق اظهارات آرام بارسقیان، معاون اجرایی شرکت تیم تلکام ارمنستان در مصاحبه با بخش ارمنی رادیو آزادی، اتصالات فیزیکی این کابلهای نوری در مناطق مرزی «کورنیدزور» (واقع در شرق ارمنستان و نزدیکی دالان لاچین) و «یراسخ» (واقع در غرب ارمنستان و مجاورت مرز نخجوان و ترکیه) برقرار خواهد شد. این مقام مسئول با اشاره به ظرفیت ۱۰۰ گیگابیت بر ثانیهای این گذرگاه ارتباطی تصریح کرد که کابلهای فیبر نوری تنها در نقطه صفر مرزی به یکدیگر متصل میشوند و طرف آذربایجانی هیچگونه دسترسی به دادهها یا شبکه داخلی ارمنستان نخواهد داشت. با این حال، وی تأکید کرد که آغاز عملیاتی این توافق تجاری منوط به اخذ تأییدیه نهایی از سوی سرویس امنیت ملی ارمنستان است.
فرصتهای ترانزیتی و دغدغههای امنیتی از دیدگاه کارشناسان فناوری
ورود این زیرساختها به حریم مرزی دو کشور، واکنشهای متفاوتی را در جامعه فناوری و اطلاعاتی قفقاز برانگیخته است. به گزارش رسانههای محلی ایروان، سامول مارتیروسیان، کارشناس برجسته امنیت اطلاعات معتقد است ارمنستان با مدیریت حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از ترافیک عبوری از شبکههای ترانزیتی، جایگاه مناسبی در دالانهای ارتباطی دارد. به باور او، این توافق میتواند زمینه عبور دادههای ترانزیتی از قزاقستان و سایر کشورهای خزر را هموار کند و ارمنستان را به هاب ارتباطی شرق به غرب تبدیل سازد.
در نقطه مقابل، کارشناسان دیگری مانند روبن مرادیان دغدغههای امنیتی جدی را مطرح کردهاند. مرادیان در یادداشتی که در رسانههای اجتماعی ارمنی بازتاب داشت، اشاره کرد که حتی با وجود فیزیکی بودن این اتصال در مرز، خطرات سایبری مانند تحلیل ترافیک داده، نقشهبرداری شبکه و شناسایی گرههای حیاتی ارتباطی ارمنستان توسط جمهوری آذربایجان به کلی منتفی نیست. این تقابل دیدگاهها نشان میدهد که فیبرهای نوری در قفقاز، درست مانند جادهها و ریلها، مرز باریکی میان توسعه اقتصادی و تهدیدهای امنیتی ترسیم کردهاند.
ردپای واشنگتن؛ کریدور تریپ و مأموریت راهبردی آمریکا در قفقاز
امضای این توافق مخابراتی را نمیتوان فارغ از تحولات سیاسی کلانتر ارزیابی کرد. ریشههای توافق کنونی به نشست تاریخی ۱۷ مرداد ۱۴۰۴ (۸ اوت ۲۰۲۵) در واشنگتن بازمیگردد؛ جایی که الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان و نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان با میانجیگری مستقیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده در کاخ سفید دیدار کرده و پیشنویس توافقنامه جامع صلح را امضا کردند. در جریان این اجلاس، از کلانپروژهای اقتصادی و حملونقلی تحت عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و رونق بینالمللی» یا به اختصار «تریپ» (TRIPP) رونمایی شد.
بر اساس اسناد منتشرشده توسط وزارت امور خارجه ایالات متحده، چارچوب اجرایی این مسیر ترانزیتی در تاریخ ۲۳ دی ۱۴۰۴ (۱۳ ژانویه ۲۰۲۶) در دیدار مارکو رابیو، وزیر امور خارجه آمریکا و آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان نهایی شد. طبق این چارچوب، یک شرکت تحت مدیریت ایالات متحده حق انحصاری ساخت، نگهداری و بهرهبرداری از زیرساختهای چندمنظوره عبوری از استان سیونیک (منطقه زنگزور) را به مدت ۴۹ سال در اختیار خواهد داشت که شامل خطوط ریلی، جادهای، انرژی و شبکههای دیجیتال میشود. اگرچه مالکیت این پروژه ۷۴ درصد به آمریکا و ۲۶ درصد به ارمنستان اختصاص یافته، اما در این سند صراحتاً تأکید شده که حاکمیت ملی و نظارت گمرکی ارمنستان بر این معبر ترانزیتی مطلق و غیرقابلمذاکره است.
تهدید افعی ناتو در مرزهای شمالی؛ پاسخ تند تهران به نفوذ غربی
نگاه تهران به تحولات قفقاز و بهویژه نقشآفرینی آمریکا در قالب پروژه تریپ، همواره توأم با هشدار و بدبینی عمیق بوده است. به گزارش خبرگزاری تسنیم، علیاکبر ولایتی، مشاور بینالملل رهبر جمهوری اسلامی ایران در واکنشی تند به توافقات حاصلشده در واشنگتن تصریح کرد که قفقاز جنوبی منطقه بیصاحبی نیست که ترامپ بخواهد آن را به مدت ۹۹ سال اجاره کند. وی با توصیف این جاده ترانزیتی به عنوان توطئهای غربی، هشدار داد که این مسیر نه یک کریدور صلح، بلکه به «گورستانی برای مزدوران ترامپ» تبدیل خواهد شد.
مشاور رهبر جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر اینکه ایران چه با همراهی روسیه و چه بدون آن، مانع از تغییر مرزهای ژئوپلیتیک و تضعیف امنیت قفقاز خواهد شد، حضور ناتو در جوار مرزهای شمال غربی ایران را به «مار افعی» تشبیه کرد که درصدد رخنه و ایجاد حائل میان ایران و روسیه است. از منظر تهران، این طرحهای اتصالی تحت حمایت غرب تلاش دارند تا نقش محوری و سنتی ایران را در ترانزیت کالا و انرژی دور بزنند و یک محور جغرافیایی رقیب در مرزهای شمالی کشور ایجاد کنند.
پیشینه درگیری؛ از جنگهای سخت تا صلح شکننده
معنای نمادین توافق نوری اول تیر ۱۴۰۵ (۲۲ ژوئن ۲۰۲۶) زمانی آشکارتر میشود که تاریخ سیاه و پر از مناقشه باکو و ایروان بررسی شود. از اواخر دهه ۱۳۶۰ خورشیدی (اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی) و همزمان با فروپاشی اتحاد شوروی، آتش درگیریهای خونین بر سر کنترل منطقه قرهباغ کوهستانی زبانه کشید. بر اساس تحلیلهای منتشرشده توسط شورای روابط خارجی آمریکا، این بنبست چندینساله سرانجام در تاریخ ۶ مهر ۱۳۹۹ (۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰) با آغاز جنگ دوم قرهباغ شکسته شد و آذربایجان توانست بخش بزرگی از اراضی از دسترفته را با تکیه بر تسلیحات مدرن بازپس گیرد.
مرحله نهایی و سرنوشتساز این رویارویی تاریخی در تاریخ ۲۸ شهریور ۱۴۰۲ (۱۹ سپتامبر ۲۰۲۳) رقم خورد؛ زمانی که ارتش جمهوری آذربایجان طی یک عملیات کوتاه برقآسا کنترل کامل قرهباغ کوهستانی را به دست گرفت. به گزارش خبرگزاری رویترز، در پی این رویداد، تقریباً تمام جمعیت ۱۱۰ هزار نفری ارمنی ساکن در منطقه به سوی خاک ارمنستان پناه بردند. با وجود آنکه باکو این رویداد را پایان قطعی اختلافات ارضی میداند، اثرات روانی و سیاسی این کوچ اجباری همچنان به عنوان زخمی عمیق بر پیکره سیاست داخلی ارمنستان باقی مانده است.
ترکیه و رویای اتصال اوراسیایی؛ فرجام یک همزیستی شکننده
در سوی دیگر این تحولات، ترکیه به عنوان متحد راهبردی جمهوری آذربایجان، تمامقد از روندهای جدید اتصالی استقبال کرده است. وزارت امور خارجه ترکیه در بیانیههای خود پس از توافقات واشنگتن، عادیسازی مناسبات باکو و ایروان را یک «فرصت تاریخی برای صلح پایدار و شکوفایی اقتصادی در قفقاز جنوبی» خواند. برای آنکارا، بازگشایی مسیرهای ترانزیتی فرصتی بینظیر برای اتصال مستقیم جغرافیایی ترکیه به خاک آذربایجان، دریای خزر و کشورهای ترکزبان آسیای مرکزی فراهم میآورد.
با این حال، تحلیلگران بینالمللی معتقدند تا امضای پیمان نهایی صلح راه درازی باقی است. گزارشهای خبرگزاری رویترز حاکی از آن است که چالشهای بزرگی نظیر لزوم اصلاح قانون اساسی ارمنستان (برای حذف بندهای مربوط به ادعای حاکمیت بر قرهباغ از سوی باکو)، سازوکار دقیق تأمین امنیت کریدورها و مخالفت شدید افکار عمومی ارمنستان با واگذاریهای ارضی، همچنان موانعی مرتفع به شمار میروند.
در چنین بستر ملتهبی، توافق اینترنتی اخیر میان آذرالکام و تیم تلکام ارمنستان نشاندهنده آن است که حتی در عمق بیاعتمادی، نیاز مبرم به ارتباطات و منافع مادی ناشی از اقتصاد دیجیتال میتواند دشمنان دیرینه را به پای میز مذاکره بکشاند. فیبرهای نوری عبوری از مرزهای کورنیدزور و یراسخ امروز آزمونی بزرگ برای آینده قفقاز جنوبی هستند؛ آزمونی برای نشان دادن اینکه آیا کابلهای نوری میتوانند پیامآور صلح و رونق باشند، یا تنشهای مداوم قدرتهای بزرگ بار دیگر این مسیرهای نوبنیاد ارتباطی را قطع خواهد کرد.
