شورای امنیت سازمان ملل متحد روز پنجشنبه در حالی شاهد نشست اضطراری برای بررسی تحولات خاورمیانه بود که منطقه در یکی از حساسترین برهههای سیاسی و نظامی خود به سر میبرد. این نشست که با محوریت تنشهای اخیر میان ایران، ایالات متحده و متحدان منطقهای آنها برگزار شد، نمایانگر شکافی عمیق میان قدرتهای جهانی در تفسیر مفاهیم «دفاع مشروع» و «امنیت بینالمللی» بود. در حالی که «تفاهمنامه اسلامآباد» به عنوان کورسوی امیدی برای برقراری آتشبس نگریسته میشد، گزارشهای مربوط به حملات پهپادی به زیرساختهای بحرین و کویت و چالشهای کشتیرانی در تنگه هرمز، فضای حاکم بر این نهاد بینالمللی را به شدت تحت تاثیر قرار داده است.
تقابل روایتها: دفاع مشروع یا تهدید امنیت؟
بخش عمدهای از مذاکرات روز پنجشنبه حول محور تفسیر حقوقی حملات نظامی اخیر چرخید. روسیه به عنوان یکی از اعضای دائم شورای امنیت، با اتخاذ موضعی صریح، حملات ایران به پایگاههای نظامی آمریکا در خاک بحرین و کویت را در چارچوب ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد و به عنوان «دفاع مشروع» توصیف کرد. نماینده روسیه با انتقاد از رویکرد واشینگتن، مدعی شد که تجاوزات آمریکا و اسرائیل به حاکمیت ایران، ریشه اصلی بیثباتی است و از شورا خواست تا از اتخاذ مواضع یکجانبه خودداری کند.
در مقابل، مایک والتز، نماینده دائم ایالات متحده، این حملات را نقض فاحش تفاهمنامههای اخیر و تهدیدی مستقیم علیه اقتصاد جهانی قلمداد کرد. واشینگتن با متهم کردن تهران به هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی در کشورهای همسایه، هشدار داد که صبر ایالات متحده در قبال آنچه «گروگانگیری اقتصاد جهانی» خواند، محدود است. این تضاد دیدگاه نشاندهنده بنبست دیپلماتیکی است که در آن، هر یک از طرفین، طرف مقابل را به «خیانت به دیپلماسی» متهم میکند.
تنگه هرمز؛ شاهرگ اقتصادی در کانون منازعه
مسئله آزادی کشتیرانی و وضعیت تنگه هرمز، از دیگر محورهای کلیدی این نشست بود. معاون سیاسی دبیرکل سازمان ملل با ابراز نگرانی از حمله به کشتیهای تجاری، بر ضرورت حفظ امنیت مسیرهای عرضه بینالمللی تاکید کرد. در این میان، یک چالش حقوقی و اقتصادی جدید نیز خودنمایی کرد: مسئله «عوارض عبور.»
امیرسعید ایروانی، نماینده ایران، با رد اتهامات مربوط به مسدود کردن تنگه هرمز، اعلام کرد که تردد کشتیها تا ۶۰ روز بدون پرداخت عوارض تضمین شده است؛ گزارهای که به طور تلویحی به امکان وضع عوارض در آینده اشاره دارد. در سوی دیگر، دولت ترامپ و متحدانش بر بازگشت وضعیت به دوران پیش از جنگ و لزوم عبور آزاد و بدون هزینه بر اساس کنوانسیون حقوق دریاها تاکید دارند. بریتانیا نیز با اعزام نیروهای دفاعی و مأموریتهای دریایی مشترک با فرانسه، نشان داد که امنیت این آبراهه برای متحدان غربی فراتر از یک موضوع صرفاً حقوقی و دارای ابعاد امنیتی و استراتژیک است.
نقش میانجیها و لرزانیِ تفاهمنامه اسلامآباد
سخنان عاصم افتخار احمد، سفیر پاکستان، در این نشست، بر اهمیت نقش بازیگران ثالث در جلوگیری از فروپاشی کامل روند دیپلماتیک تاکید داشت. پاکستان که به همراه قطر نقش میانجی را در شکلگیری «تفاهمنامه اسلامآباد» ایفا کرده است، همچنان بر باز بودن کانالهای ارتباطی اصرار دارد. از دیدگاه اسلامآباد، تداوم مذاکرات در دوحه، علیرغم درگیریهای میدانی، به خودی خود یک پیروزی برای دیپلماسی محسوب میشود.
با این حال، این خوشبینی دیپلماتیک با واقعیتهای میدانی به شدت به چالش کشیده شده است. نماینده ایران مدعی شد که ایالات متحده در اوج مذاکرات، با انجام حملات علیه ایران به دیپلماسی خیانت کرده است. این در حالی است که واشینگتن نیز ایران را به نقض مفاد تفاهمنامه از طریق حملات پهپادی به کشورهای میزبان پایگاههای آمریکایی متهم میکند.
ابعاد انسانی و واکنشهای منطقهای
یکی از تندترین مواضع در این نشست توسط عبداللطیف بن راشد الزیانی، وزیر خارجه بحرین، اتخاذ شد. او حملات منسوب به ایران به تاسیسات غیرنظامی و مناطق مسکونی کشورش را «جنایت جنگی» توصیف کرد و ادعای تهران مبنی بر هدف قرار ندادن غیرنظامیان را زیر سوال برد. طبق آمارهای ارائه شده توسط نماینده ایران، بیش از ۴۸۰۰ غیرنظامی در حملات منتسب به آمریکا و اسرائیل کشته شدهاند؛ آماری که نشاندهنده ابعاد انسانی فاجعهبار این درگیریها در هر دو سوی ماجراست.
یونان نیز به عنوان یکی از اعضای شورا، بر لزوم حفاظت از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس تاکید کرد و خواستار شکلگیری یک «معماری امنیتی منطقهای» شد تا مانع از کشیده شدن کشورهای ثالث به این درگیری شود. همچنین موضوع برنامه هستهای ایران و لزوم همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی، به عنوان یک متغیر تاثیرگذار بر امنیت بلندمدت منطقه، بار دیگر در سخنان سفیر یونان مطرح گردید.
نشست شورای امنیت بار دیگر نشان داد که خاورمیانه در وضعیتی میان «جنگ تمامعیار» و «صلح مسلح» قرار دارد. تفاهمنامه اسلامآباد اگرچه از شدت درگیریهای مستقیم کاسته است، اما نتوانسته مانع از جنگهای فرسایشی و حملات به زیرساختها شود.
آنچه از فضای نشست برداشت میشود، تداوم بنبست در تفسیر حقوق بینالملل است. در حالی که ایران و روسیه بر «حق دفاع در برابر تجاوز» تاکید دارند، ایالات متحده و شرکای منطقهایاش بر «امنیت دستهجمعی» و «ثبات اقتصادی» متمرکز هستند. عدم وجود یک مرجع واحد برای تایید نقض عهدها و فقدان مکانیسمهای نظارتی کارآمد بر آتشبس، باعث شده است که هر دو طرف، اقدامات نظامی خود را واکنشی و تدافعی توصیف کنند.
در نهایت، آینده ثبات در منطقه بیش از آنکه به بیانیههای رسمی در نیویورک وابسته باشد، به نتایج مذاکرات موازی در دوحه و میزان خویشتنداری بازیگران میدانی در خلیج فارس بستگی دارد. شورای امنیت، علیرغم تمام تلاشها، همچنان در نقش یک ناظر و تریبونی برای بیان مواضع متضاد باقی مانده و هنوز تا رسیدن به یک راهکار عملی برای پایان دادن به این دور باطل تنش، فاصله بسیاری دارد. نبرد بر سر «روایتها» در سازمان ملل، بازتابی از نبرد قدرت در آبهای خلیج فارس و آسمان منطقه است؛ نبردی که در آن مرز میان دفاع و تجاوز، بیش از هر زمان دیگری مخدوش شده است.
- از ایران تا خلیج عدن؛ شبکههای حوثیها و دزدان دریایی چگونه به هم میرسند؟
- اتکای لرزان تهران به متحد چینی؛ چرا پکن در میانه محاصره اقتصادی و نظامی از رژیم ایران عبور میکند؟
- تغییر نقشه ترانزیت انرژی در پس لرزههای جنگ ۴۰ روزه؛ آیا انحصار تنگه هرمز در حال شکستن است؟
- عملیات اخراج اقتصادی واشینگتن و شریانهای پنهان تهران؛ واکاوی شبکههای سایه رژیم ایران برای بقا در میانه محاصره
- اسلامی: سازمانهای بینالمللی بازیچه دست آمریکا و اسرائیل هستند؛ بنبست پادمانی در سایه تهدید نظامی
