هم‌زمان با آغاز مراسم چندروزه تشییع پیکر علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران در تهران، نگاه ناظران منطقه‌ای به مرحله عراقی این مراسم دوخته شده است. علی خامنه‌ای که در پی حملات هوایی مشترک ایالات متحده و اسرائیل در تاریخ نهم اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) کشته شد، پس از ماه‌ها تاخیر به دلیل شرایط جنگی و تمهیدات پیچیده امنیتی، اکنون در مسیر تشییع و خاکسپاری قرار دارد.
این رویداد مذهبی و سیاسی بی‌سابقه که قرار است در روزهای آینده بخش مهمی از آن در شهرهای مقدس نجف و کربلا برگزار شود، فراتر از یک مناسبت آیینی، به آزمونی تعیین‌کننده برای ارزیابی ثبات سیاسی، هماهنگی‌های امنیتی و موازنه‌های دیپلماتیک دولت فدرال عراق تبدیل شده است. بغداد در این برهه حساس تلاش می‌کند تا ضمن ارج نهادن به پیوندهای عمیق تاریخی و عقیدتی با همسایه شرقی خود، موازنه پیچیده‌ای را میان حساسیت‌های حاکمیت ملی، فشارهای فزاینده بین‌المللی و مطالبات جریان‌های داخلی برقرار کند.
جزئیات برنامه تشییع و حذف معنادار پایتخت از مسیر
بر اساس برنامه‌ریزی‌های رسمی اعلام شده توسط کمیته عالی برگزاری مراسم تشییع، پیکر رهبر پیشین ایران در روز چهارشنبه هفدهم تیر ۱۴۰۵ (۸ ژوئیه ۲۰۲۶) وارد خاک عراق خواهد شد. این مراسم با استقبال رسمی در فرودگاه بین‌المللی نجف آغاز می‌شود و سپس آیین تشییع مردمی از ساعت شش صبح به وقت محلی از مسیر پل کوفه به سمت پل ثورة العشرین و میدان صدرین آغاز خواهد شد تا پیکر برای ادای احترام و وداع نهایی به حرم امام علی منتقل شود. در ادامه همان روز، کاروان تشییع عازم کربلا می‌شود تا از ساعت شانزده، آیین وداع مردمی را از خیابان ابومهدی المهندس به سمت بین‌الحرمین و حرم‌های امام حسین و حضرت عباس ادامه دهد.
یکی از نکات برجسته و تامل‌برانگیز در این برنامه‌ریزی، حذف بغداد از مسیر تشییع است. به گزارش پایگاه خبری شفق‌نیوز، کمیته برگزاری اعلام کرده است که به دلیل محدودیت زمانی بیست‌وچهار ساعته حضور پیکر در عراق، امکان برگزاری مراسم در پایتخت وجود ندارد. با این حال، تحلیل‌گران مسائل منطقه معتقدند این تصمیم فراتر از توجیهات اداری، ابعادی کاملاً سیاسی دارد. بغداد به عنوان پایتخت سیاسی، همواره کانون برخورد حساسیت‌های داخلی، اصطکاک گروه‌های شیعی و فشارهای شدید دیپلماتیک ایالات متحده بوده است. انتقال کانون مراسم به شهرهای نجف و کربلا که دارای وزن مذهبی بی‌بدیلی هستند، علاوه بر تسهیل بسیج توده‌ای و مذهبی، پایتخت سیاسی عراق را از تنش‌های احتمالی مصون نگاه می‌دارد.
دیپلماسی تشییع؛ حضور بی‌سابقه مقامات ارشد عراقی در تهران
با آغاز مراسم تشییع در ایران در روز شنبه سیزدهم تیر ۱۴۰۵ (۴ ژوئیه ۲۰۲۶)، هیئتی عالی‌رتبه از مقامات بلندپایه سیاسی و پارلمانی عراق عازم تهران شدند تا در برنامه‌های ادای احترام شرکت کنند. به گزارش رسانه‌های رسمی، نزار آمیدی، رئیس‌جمهور جدید عراق که در بیست‌ودوم فروردین ۱۴۰۵ (۱۱ آوریل ۲۰۲۶) با کسب اکثریت آرای پارلمان به عنوان دهمین رئیس‌جمهور این کشور انتخاب شد، در صدر این هیئت قرار دارد. در کنار او، شخصیت‌های برجسته‌ای همچون هیبت الحلبوسی که از دسامبر ۲۰۲۵ (دی ۱۴۰۴) ریاست پارلمان عراق را بر عهده گرفته است، و فالح فیاض، رئیس سازمان حشد شعبی نیز به تهران سفر کرده‌اند. این حضور هم‌زمان، نشان‌دهنده تلاش بغداد برای مدیریت رسمی این رویداد در چارچوب مناسبات دولتی است.
علاوه بر مقامات بغداد، نچیروان بارزانی، رئیس اقلیم کردستان عراق نیز با دعوت رسمی مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در این مراسم حضور یافته است. این اقدام از سوی رهبری اقلیم کردستان، به عنوان تلاشی راهبردی جهت باز نگه داشتن کانال‌های ارتباطی با تهران در بحبوحه پرونده‌های امنیتی و اقتصادی فیمابین ارزیابی می‌شود؛ هرچند این تصمیم در داخل اقلیم با نقدهای جدی افکار عمومی مواجه است که به سیاست‌های منطقه‌ای همسایه شرقی انتقاد دارند.
تدارکات لجستیکی به سبک اربعین حسینی
آماده‌سازی برای این مراسم بیست‌وچهار ساعته، نیازمند بسیج همه‌جانبه امکانات دولتی و مذهبی در عراق است. به گزارش خبرگزاری‌های رسمی، مقامات محلی نجف و کربلا از تشکیل کمیته‌های هماهنگی مشترک میان ایران و عراق خبر داده‌اند. محمد المسعودی، عضو شورای استان کربلا و مسئول کمیته امور عشایر و مناسبت‌های مذهبی، اعلام کرده است که جزئیات برنامه‌ها در دیدارهای مشترک با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نهایی شده و قرار است خدمات‌رسانی و تدابیر امنیتی با الگوبرداری از الگوی موفق پیاده‌روی اربعین اجرا شود.
بر اساس اظهارات علی‌اکبر پورجمشیدیان، از مسئولان کمیته تشییع ایران، تشکیل این ستادها پس از آن صورت گرفت که بیش از صدوبیست نماینده پارلمان عراق با ارسال نامه‌های رسمی خواستار انتقال پیکر به عتبات عالیات شدند. این حجم از هماهنگی که مستقیماً زیر نظر نخست‌وزیر عراق هدایت می‌شود، نشان‌دهنده اهمیت فوق‌العاده این رویداد برای حاکمیت بغداد است. بر اساس جدول زمان‌بندی، پس از پایان آیین‌های وداع در عراق، پیکر برای خاکسپاری نهایی به مشهد منتقل خواهد شد.
تناقض آشکار؛ هم‌زمانی آیین تشییع با ضرب‌الاجل انحصار سلاح
برگزاری این مراسم باشکوه در شرایطی انجام می‌شود که دولت فدرال عراق با چالش‌های امنیتی و حاکمیتی جدی دست‌وپنجه نرم می‌کند. بر اساس گزارش خبرگزاری عراقی‌نیوز در تاریخ هشتم تیر ۱۴۰۵ (۲۹ ژوئن ۲۰۲۶)، بغداد ضرب‌الاجلی را تا پایان سپتامبر (هشتم مهر ۱۴۰۵) تعیین کرده است که بر اساس آن، تمامی گروه‌های مسلح غیردولتی ملزم به تحویل سلاح‌های خود یا ادغام در ساختارهای رسمی ارتش هستند.
این هم‌زمانی، نمایانگر یک تناقض ساختاری در سیاست داخلی و خارجی عراق است. از یک طرف، دولت بغداد با آغوش باز از پیکر رهبری استقبال می‌کند که نفوذ معنوی گسترده‌ای بر گروه‌های مسلح شیعی عراق دارد و از سوی دیگر، تحت فشارهای شدید واشنگتن تلاش می‌کند حاکمیت انحصاری خود بر سلاح را به نمایش بگذارد. حضور فالح فیاض به عنوان رئیس حشد شعبی در تهران نیز این پیچیدگی را دوچندان می‌کند؛ چرا که این نهاد نظامی هم‌زمان بخشی از ساختار رسمی دفاعی عراق و مظهر پیوندهای عمیق با تهران به شمار می‌رود.
مراسم تشییع پیکر علی خامنه‌ای در خاک عراق، فراتر از یک سوگواری مذهبی ساده، نمایشگاهی فشرده از واقعیت‌های ژئوپلیتیک خاورمیانه است. بغداد در روز هفدهم تیر ۱۴۰۵ (۸ ژوئیه ۲۰۲۶) میزبان رویدادی خواهد بود که تمام گسل‌های سیاسی، رقابت‌های منطقه‌ای و حساسیت‌های امنیتی عراق را به چالش می‌کشد. موفقیت دولت در مدیریت این موازنه ظریف میان تهران و واشنگتن، عیار توانمندی حاکمیتی عراق جدید را در تاریخ معاصر منطقه محک خواهد زد.
